Γ ΤΑΞΗ

ΕΝΟΤΗΤΕΣ



ΧΙΟΣ

300px-Chios_NASA_satellite_image.jpg




Ονομασίες της Χίου
4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Σπανολιού Μαρκέλλα, Φασιανός Νίκος, Τζότζης Αχιλλέας και Τσούχλη ΣοφίαKαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος

Εργασία Α΄ Τριμήνου

Υπάρχουν πολλοί αρχαίοι μύθοι, οι οποίοι προσπαθούν να εξηγήσουν το πώς πήρε το όνομα του το νησί μας, η Χίος.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο πρώτος οικιστής του νησιού ήταν ο Οινοπίωνας, γιος του Διονύσου και της Αριάδνης, που τα κύματα του Αιγαίου τον έφεραν από την Κρήτη στο μυροβόλο νησί της Χίου. Αυτός δίδαξε τους κατοίκους του νησιού πώς να φυτεύουν τα αμπέλια και πώς να φτιάχνουν το κρασί. Ο Οινοπίωνας, λοιπόν, είχε μια πανέμορφη κόρη που την έλεγαν Χιόνα ή Χιόνη, κι απ’ αυτή πήρε η Χίος το όνομά της. Σύμφωνα μάλιστα με το μύθο αυτή ήταν θεότητα ή νύμφη. Χιόνη ονομάστηκε ίσως και από τα άσπρα χώματα του νοτιοανατολικού τμήματος του νησιού.
Κατά τον Γάλλο περιηγητή του 19ου αιώνα, Αδόλφο Τεστεβίδ, η ρίζα του ονόματος της Χίου βρίσκεται στο χιόνι που καλύπτει τα βουνά στα βόρεια του νησιού.
Άλλος μύθος αναφέρει πως ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας και των ποταμών, παντρεύτηκε μια όμορφη νεράιδα. Από το γάμο τους απέκτησαν ένα αγόρι. Το αγόρι εκείνο το ονόμασαν Χίο, γιατί την ημέρα της γέννησής του έπεσε στο νησί πολύ χιόνι. Από το όνομά λοιπόν του παιδιού πήρε η Χίος το όνομά της. Σύμφωνα με τον αρχαίο συγγραφέα Παυσανία το αγόρι αυτό ήταν παιδί της Χιόνης και του Ωρίωνα..
Άλλοι πάλι λένε πως το όνομά της η Χίος το οφείλει στο στενόμακρο σχήμα της, που μοιάζει με το γράμμα Χ.
Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι το νησί μας πήρε το όνομα του από Φοίνικες εμπόρους, οι οποίοι έρχονταν στη Χίο από τη μακρινή πατρίδα τους με καράβια για να αγοράσουν μαστίχα, την οποία έλεγαν στη γλώσσα τους Χίο.
Στα πολύ παλιά χρόνια το νησί της Χίου είχε κι άλλα ονόματα που δεν επικράτησαν τελικά, όπως Οφιούσα από τα πολλά φίδια που ζούσαν πιθανώς στο νησί. Πιτυούσα από τα μεγάλα δάση πεύκων που κάλυπταν τότε την επιφάνεια του νησιού. Μάκρις ή Μάκρη από το στενόμακρο σχήμα της και Αιθάλεια ή Αιθάλη, που σημαίνει το μαύρο χρώμα του καπνού, από την ηφαιστιογενή σύσταση του εδάφους της.
Στον Όμηρο, στον στίχο 172 του Ύμνου του στον Δήλιον Απόλλωνα, η Χίος αναφέρεται ήδη σαν παιπαλόεσσα, δηλαδή ορεινή και πολυκόρυφη.
Ισχυρή είναι και η εκδοχή ότι η Χίος πήρε το όνομα της από τη λέξη Σφίγγα. Στην αρχαία Αιγυπτιακή γραφή η λέξη αυτή προφερόταν Χιιού και στην Κρήτη Χίιος και κατά συναίρεση Χίος. Σ’ αυτό συνηγορεί και το γεγονός ότι η σφίγγα είναι το διαχρονικό σύμβολο της Χίου από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα.
Σύμφωνα με μια τελευταία εκδοχή το όνομα του νησιού προέρχεται από τους Σύρους, στη γλώσσα των οποίων σημαίνει μαστίχα ή φίδι.
Στο μεσαίωνα, τέλος, η Χίος ονομάζονταν Μαυρονήσι, διότι τα βουνά της στο βόρειο τμήμα του νησιού ήταν κατάφυτα από πανύψηλα δέντρα, τα οποία έριχναν σκιές, ώστε από μακριά φαίνονταν μαύρα.
Πηγές:

1)Κοκκάλη Παντελή, Ανδρέας Ι. Πολεμίδης, Συμβολή εις την ιστορίαν της Χίου, Τόμος πρώτος, Αθήναι 1974.
2)Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.3) AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό LeTourduMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.4) http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CE%AF%CE%BF%CF%825) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χίος 22008.





























































Η Σφαγή της Χίου


 Ιάκωβος Χίου 147.jpg



4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Κομματάς Πολυχρόνης, Πούλος Νίκος, Ορφανούδης Κων/νος και Παπαπαντελίδης ΧριστόφοροςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου

Η Σφαγή της Χίου το 1822 από τους Τούρκους


Image.ashx.jpg



Κατά το δεύτερο έτος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 ο Χιώτης οπλαρχηγός Αντώνης Μπουρνιάς και ο αρχηγός της επανάστασης στη Σάμο, Λυκούργος Λογοθέτης ξεσήκωσαν τους Χιώτες εναντίον των Τούρκων. Έτσι, στις 11 Μαρτίου του 1822 ο Λογοθέτης αποβιβάζεται στο Κοντάρι με 2.000 άνδρες και πολιορκεί το Κάστρο της πόλης της Χίου, όπου είχαν καταφύγει οι Τούρκοι του νησιού.
Η αντίδραση των Τούρκων ήταν άμεση. Μόλις έμαθαν στην Κωνσταντινούπολη το γεγονός της επανάστασης της Χίου, το θεώρησαν ως προσβολή, γιατί η Χίος ήταν μια πλούσια και προνομιούχος περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κι έστειλαν στο νησί τον Τουρκικό στόλο με αρχιναύαρχο τον Καρά Αλή.
Αρχικά, στις 13 Μαρτίου του 1822 στην Κωνσταντινούπολη σφαγιάστηκαν 3 πρόκριτοι Χιώτες, που κρατούνταν όμηροι εκεί από τον Ιανουάριο, οι Θεόδωρος Ράλλης, Μιχαήλ Σκυλίτζης και Παντολέων Ροδοκανάκης, καθώς και άλλοι 60 επιφανείς Χιώτες έμποροι.
Τη Μεγάλη Πέμπτη 30 Μαρτίου του 1822 ο Τουρκικός στόλος, αποτελούμενος από 46 πλοία και 7000 στρατιώτες, έφτασε στο βόρειο τμήμα του νησιού. Λίγες ώρες μετά, οι Τούρκοι στρατιώτες αποβιβάστηκαν στο νησί και ενώθηκαν με άλλους ομοεθνείς τους, που είτε είχαν βγει ορμητικά από το Κάστρο είτε είχαν φτάσει από τα απέναντι μικρασιατικά παράλια και ξεκίνησαν τη σφαγή, τις λεηλασίες και το κάψιμο της πόλης. Ο Λογοθέτης και ο Μπουρνιάς αποχώρησαν προς το εσωτερικό του νησιού, λέγοντας το σύνθημα ο σώζων εαυτόν σωθήτω.
Τη Μεγάλη Παρασκευή, 31 Μαρτίου του 1822, κάηκε ο Ναός της Παναγίας της Τουρλωτής και δόθηκε το σύνθημα στους Τούρκους για γενική αιματοχυσία και αποτέφρωση της πόλης. Από εκείνη τη μέρα και για 4 μήνες έφταναν Τούρκοι κατάδικοι από τις απέναντι Μικρασιατικές ακτές με σκοπό το φόνο, τη λεηλασία και τα λάφυρα. Υπολογίζεται ότι κατέφθασαν 40.000 Τούρκοι άτακτοι αυτήν την περίοδο. Ταυτόχρονα, ο Τούρκος διοικητής του νησιού, Βαχήτ Πασάς ανήγγειλε τη διαταγή του Σουλτάνου Μαχμούτ του Β΄ να θανατώνονται βρέφη έως 3 ετών, αγόρια και άνδρες άνω των 12 ετών, γυναίκες άνω των 40 ετών, να αιχμαλωτίζονται κορίτσια και γυναίκες από 3 έως 40 ετών και αγόρια από 3 έως 12 ετών. Θα γλίτωναν μόνο όσοι θα ασπάζονταν το Μωαμεθανισμό.
Μετά την καταστροφή της πόλης της Χίου, οι περισσότεροι Χιώτες άρχισαν να μετακινούνται προς το εσωτερικό του νησιού για να σωθούν από το μένος και την εκδικητική μανία των Τούρκων. Τα καταφύγιά τους ήταν αρχικά οι Καρυές, ο Ανάβατος, το Αίπος, η Νέα Μονή, το μοναστήρι του Αγίου Μηνά και ο Άγιος Γεώργιος ο Συκούσης. Εκεί άρχισαν να διοργανώνουν αντιστάσεις αληθινά ηρωικές.
Στις 2 Απριλίου 1822, Κυριακή του Πάσχα μπήκαν 15.000 Τούρκοι στο μοναστήρι του Αγίου Μηνά από ένα μικρό άνοιγμα, που υπήρχε στον περίβολο και είτε έσφαξαν είτε έκαψαν ζωντανούς τους 2000 περίπου Χιώτες, γυναικόπαιδα ως επί των πλείστων, που είχαν κρυφτεί εκεί. Στη συνέχεια πυρπόλησαν το μοναστήρι. Την ίδια μέρα το ίδιο γεγονός έλαβε χώρα και στη Νέα Μονή. Η κατάσταση γενικεύτηκε και σε άλλα χωριά της Χίου. Οι Σαμιώτες εγκατέλειψαν τη Χίο και έπλευσαν προς τα Ψαρά.
Την Τετάρτη 5 Απριλίου του 1822 ο Καρά Αλής έβγάλε ανακοίνωση, πως όσοι Χιώτες θα παρέδιδαν τα όπλα τους και θα επέστρεφαν στην πόλη, θα αφήνονταν ελεύθεροι, θα τους δίνονταν δηλαδή αμνηστία. Μάλιστα εξασφάλισαν οι Τούρκοι και επιστολή του φυλακισμένου Μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα Φραγκιάδη και των Δημογερόντων, η οποία ανέφερε τις ειλικρινές προθέσεις των Τούρκων. Οι πρόξενοι της Αγγλίας, της Αυστρίας και της Γαλλίας στο νησί ανέλαβαν να μεταφέρουν την παραπάνω πρόταση στους Χιώτες και να τους πείσουν. Οι Χιώτες εμπιστεύθηκαν τους πρόξενους και άρχισαν να επιστρέφουν και να παραδίδουν τα όπλα τους. Βέβαια, όπως ήταν αναμενόμενο, οι Τούρκοι αθέτησαν το λόγο τους και άρχισαν να σφάζουν όσους κατέβαιναν στην πόλη. Η μεγάλη σφαγή συνεχίστηκε και στην κεντρική Χίο (Βροντάδο, Πιτυός, Θυμιανά και μετά Βορειόχωρα).
Στο ακρωτήρι του Κάβο Μελανιός, απέναντι από τα Ψαρά βρήκαν καταφύγιο περίπου 10.000 Χιώτες και περίμεναν τα ψαριανά πλοία να τους μεταφέρουν στα Ψαρά. Δυστυχώς, όμως, η μεγάλη θαλασσοταραχή τους στάθηκε εμπόδιο και σφαγιάσθηκαν σχεδόν όλοι από τους Τούρκους με απερίγραπτη λύσσα. Ήταν μάλιστα τόσο πολύ το αίμα των αθώων, που η θάλασσα μελάνιασε γύρω από τον κάβο και την παραλία.
Πέντε μέρες μετά, στις 23 Απριλίου του 1822 απαγχονίστηκαν στην τάφρο του Κάστρου της πόλης της Χίου ο μητροπολίτης Χίου Πλάτων Φραγκιάδης, ο διάκονός του Μακάριος Γαρρής ή Γέμελος και 9 πρόκριτοι. Στη συνέχεια θανατώθηκαν ανά δέκα με τον ίδιο τρόπο και οι υπόλοιποι 60 δημογέροντες που ήταν φυλακισμένοι σε μια σκοτεινή και υγρή φυλακή του Κάστρου. Τα σκοτωμένα σώματά τους χλευάστηκαν από τους Τούρκους, οι οποίοι τα έριξαν μετά στη θάλασσα.
Λίγες μέρες μετά την καταστροφή, σχεδιάστηκε ναυτική επίθεση του στόλου των τριών ναυτικών νησιών εναντίον του Τουρκικού στόλου στο στενό του Τσεσμέ. Στις 18 Μαΐου πραγματοποιήθηκε η πρώτη επίθεση. Οι Έλληνες έκαναν αρκετές ζημιές στον Τούρκικο στόλο, αλλά απέτυχαν να πυρπολήσουν τη ναυαρχίδα του Καρά Αλή.
Την 1η Ιουνίου του 1822 ο Ψαριανός Κωνσταντίνος Κανάρης μαζί με τον Υδραίο Ανδρέα Πιπίνο και 40 Ψαριανούς ξεκίνησαν από τα Ψαρά με 2 πυρπολικά και 4 περιπολικά πλοία και, αφού μετάλαβαν των Αχράντων Μυστηρίων, μπήκαν στο στενό της Χίου με βόρειο άνεμο. Κρύφτηκαν και περίμεναν να βραδιάσει. Τέλειωνε τότε, 6 του μηνός Ιουνίου, το ραμαζάνι των Τούρκων και ξεκινούσε η γιορτή του μπαϊραμιού. Στην τουρκική ναυαρχίδα επικρατούσε χαρά και κέφι με πολλούς καλεσμένους και κάποιες δυστυχισμένες αιχμάλωτες, περίπου 2000 άτομα. Τότε τα δύο πυρπολικά κατάφεραν να μπουν ανάμεσα στα τουρκικά πλοία. Ο Κανάρης κατευθύνθηκε κατά την ναυαρχίδας του Καρά Αλή, ενώ ο Πιπίνος κατά της υποναυαρχίδας. Ο Κανάρης τα κατάφερε να πυρπολήσει την ναυαρχίδα, ενώ ο Πιπίνος δεν τα κατάφερε, γιατί βιάστηκε και έγινε αντιληπτός από τους Τούρκους. Η ναυαρχίδα όμως τυλίχθηκε στις φλόγες και μετά ανατινάχτηκε, σκοτώνοντας και τον Καρά Αλή. Μ’ αυτόν, λοιπόν, τον τρόπο ο Κανάρης εκδικήθηκε τη Σφαγή της Χίου.
Στις 7 Ιουνίου εξαπολύεται και τρίτο γιουρούσι των μαινόμενων Τούρκων στα Μαστιχοχώρια και ολοκληρώνεται η καταστροφή του νησιού.
Το νησί ερημώθηκε. Οι Τούρκοι έφεραν από τον Τσεσμέ άλλους 600 Χριστιανούς για να μαζέψουν τη μαστίχα. Αυτοί, όμως, αγνοούσαν την καλλιέργειά της, κι έτσι οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να αφήσουν ελεύθερους αρκετούς Μαστιχοχωρίτες για να καλλιεργήσουν τους σκίνους.
Μετά την καταστροφή, από τους 117.000 Χριστιανούς που ήταν ο τότε πληθυσμός της Χίου, έμειναν περίπου 1800 – 2000 άνθρωποι. 21.000 ήταν οι διασωθέντες φυγάδες, από τους οποίους οι 2.000 είχαν κρυφτεί στα βουνά και στις σπηλιές, και οι οποίοι κατέφυγαν στα Ψαρά, Τήνο, Σύρο, Άνδρο, Αγκώνα, Τεργέστη, Μασσαλία, Οδησσό, Μάλτα, Λονδίνο κ. ά. και 52.000 οι αιχμάλωτοι, που πουλήθηκαν ως δούλοι στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Υπολογίζουμε δηλαδή ότι σφαγιάσθηκαν περίπου 42.000 Χιώτες.
Η Σφαγή της Χίου συγκλόνισε όχι μόνο τον Ελληνισμό, αλλά και όλη την Ευρώπη. Οι εφημερίδες έγραφαν άρθρα εκφράζοντας τον αποτροπιασμό τους για τη μεγάλη Σφαγή. Βιβλία κυκλοφορούσαν στην Αγγλία, στη Γαλλία, στη Γερμανία και οι φιλέλληνες προσπαθούσαν να ευαισθητοποιήσουν την κοινή γνώμη για να βοηθήσουν τα θύματα. Από τη μεγάλη σφαγή της Χίου εμπνεύστηκε ο μεγάλος Γάλλος ζωγράφος Ντελακρουά τον περίφημο πίνακά του, Η Σφαγή της Χίου, που κοσμεί σήμερα το Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι και ο Βίκτωρ Ουγκώ το εξαίρετο ποίημά του Το Ελληνόπουλο.
Πηγές:
1) Καρατζά Κωνσταντίνου Γέωργ. , Η ιστορία της Ιεράς Μονής των ΑγίωνΜηνά, Βίκτωρος & Βικεντίου της Χίου, Χίος 2010.2) http://www.chioshistory.gr/gr/itx/itx25.html.3) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος 2008.



























































Κάμπος

Εμπόριο εσπεριδοειδών
.jpg

Συνέντευξη με τους Καμπούσους εσπεριδοκαλλιεργητές κ. Χαλκιά Κωνσταντίνο και κ. Σίμο Δημήτριο (Τζίμυ). Θέμα της συνέντευξηςτο Εμπόρειο των εσπεριδοκαλλιεργητών σήμερα.






























































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Τζήκας Χαράλαμπος, Ράλλης Γεώργιος, Πυλιώτης Ματθαίος και Τριπολίτης ΠέτροςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)Εργασία Α΄ Τριμήνου
Το εμπόριο των εσπεριδοειδών του Κάμπου της Χίου χθες και σήμερα



.jpg


Λίγα λόγια για τον Κάμπο της Χίου
Ο Κάμπος είναι μια πεδινή έκταση που απλώνεται κατά μήκος της ανατολικής ακτής της Χίου νότιας της πόλης και ο μοναδικός κήπος εσπεριδοειδών στο κέντρο του νησιού. Είναι μάλιστα τόσο μεγάλος(έχει μήκος 6 χιλιόμετρα και πλάτος 1,5 χιλιόμετρο), όσο και η ιστορία που τον συνοδεύει. Πρόκειται για έναν τόπο γεμάτο περιβόλια εσπεριδοειδών, παλιά αρχοντικά σπίτια και πυκνό, πολύπλοκο δίκτυο μικρών δρόμων. Διασχίζεται από δύο χειμάρρους και μικρά ρυάκια, γεγονός που τον καθιστά ως μια από τις πιο εύφορες περιοχές του νησιού. Η περιοχή αναπτύχθηκε περιαστικά του Κάστρου της Χίου από τους Γενοβέζους κατακτητές του νησιού, κατά τον 14ο αιώνα, χρονολογία που αποτέλεσε και το χρόνο άφιξης των εσπεριδοειδών στο νησί.

Πώς ξεκίνησε η καλλιέργεια εσπεριδοειδών
Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών δεν ξεκίνησε ούτε από τους Χιώτες, ούτε από τους Γενοβέζους. Ο αρχικός τόπος καταγωγής τους είναι οι θερμές, υγρές, τροπικές και υποτροπικές περιοχές της Νοτιοανατολικής Ασίας, οι Ινδίες, η Ινδοκίνα, η Ινδονησία και κυρίως η Νότια Κίνα.
Αργότερα, οι περισσότερες ποικιλίες εσπεριδοειδών καλλιεργούνται και εξαπλώνονται στη λεκάνη της Μεσογείου, όπου τα έφεραν οι Άραβες μαζί με τις κατακτήσεις τους. Τον 11ο αιώνα οι ίδιοι διαδίδουν τα εσπεριδοειδή στη Σικελία και από εκεί στην υπόλοιπη Ιταλική Χερσόνησο, όπου τα γνωρίζουν οι μετέπειτα κατακτητές του νησιού μας, Γενοβέζοι, οι οποίοι και τα φέρνουν, όπως προαναφέραμε, στη Χίο, όπου και δοκιμάζουν με μεγάλη επιτυχία την καλλιέργειά τους. Τον 15ο αιώνα Πορτογάλοι θαλασσοπόροι φέρνουν μια πιθανόν άγνωστη μέχρι τότε ποικιλία πορτοκαλιών από την Κίνα.
Η μανταρινιά, αν και ήταν γνωστή από πολύ νωρίς στην Κίνα και την Ιαπωνία καθυστέρησε να φτάσει στην περιοχή μας. Το πρώτο δέντρο μανταρινιάς το έφεραν αγγλικά ιστιοφόρα στη Μάλτα το 1805 και έπειτα απ’ εκεί διαδόθηκε σ’ όλη τη Μεσόγειο. Στην Ελλάδα η μανταρινιά έφτασε το 1829 και στη Χίο μετά το 1850.
Κάπως έτσι λοιπόν ξεκίνησε η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών στη Χίο, η οποία στην πορεία των αιώνων εξελίχτηκε σε βασική πηγή πλούτου και φήμης για το νησί και τους εμπόρους του.
Σύμφωνα μάλιστα με τον λογοτέχνη Κώστα Ουράνη, και συγκεκριμένα στο έργο του Ελλάδα,η Χίος χάρη στο εμπόριο των εσπεριδοειδών και του μαστιχιού παρουσίαζε μια εικόνα ευδαιμονίας και αρχοντιάς τον καιρό που η Ελλάδα ήταν υπό το ζυγό των Τούρκων και στο φτωχό της έδαφος ζούσε με μόχθο και ραγιάδικη μοιρολατρία.

Διαδικασία καλλιέργειας των εσπεριδοειδών
Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών αρχίζει κυρίως τον Φεβρουάριο με μια από τις βασικότερες εργασίες το καθάρισμα του περιβολιού από τα χόρτα και τα ζιζάνια.
Ακολουθεί η λίπανση με ζωικής προέλευσης λιπάσματα. Από το Μάρτιο έως και τα μέσα Μαΐου είναι η εποχή του κλαδέματος, εργασία που απαιτεί έμπειρους τεχνίτες, διότι η υγεία του δέντρου και των καρπών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το καλό κλάδεμα.
Τον Ιούνιο αρχίζουν τα ποτίσματα στα ψηλότερα τμήματα του Κάμπου και αργότερα στα χαμηλότερα. Τα πιο στεγνά εδάφη ποτίζονται κάθε 12-13 ημέρες, ενώ 1 φορά το μήνα τα πιο υγρά. Στο πρώτο πότισμα δίνουν λίγο νερό στα δέντρα, ενώ στο δεύτερο πότισμα αρκετό. Εκτός αυτού βρέχουν και τα στεγνά μέρη με ένα φτυάρι για να μαλακώσει το χώμα, ώστε να ακολουθήσει το σκάψιμο του περιβολιού. Τα ποτίσματα διαρκούν μέχρι και τις πρώτες μέρες του Οκτώβρη, καμιά φορά και του Νοέμβρη. Μαζί με τα ποτίσματα γίνεται και η λίπανση ή αλλιώς «σερμπέτι», όπως το λένε οι Καμπούσοι, με κοπριά την οποία λιώνουν οι περιβολάρηδες, καθώς κυλάει το νερό στο αυλάκι. Σήμερα βέβαια τα περισσότερα περιβόλια δεν ποτίζονται με το παραδοσιακό τρόπο των αυλακιών, αλλά με λαστιχάκια.
Η κύρια συγκομιδή των εσπεριδοειδών γίνεται από το Νοέμβριο έως το Μάρτιο. Παρόλα αυτά ακόμη και τον Αύγουστο κάποιες λεμονιές παράγουν καρπούς.

Μαρτυρίες ξένων περιηγητών για τα εσπεριδοειδή της Χίου
Η πρώτη γραπτή μαρτυρία που αναφέρεται σε εξαγωγές χιακών εσπεριδοειδών προκύπτει από συμβόλαιο της 11ης Ιανουαρίου 1474 που φυλάσσεται στα αρχεία της πόλης της Γένοβας, δηλαδή της πόλη καταγωγής των κατακτητών μας Γενουατών, η οποία κάνει λόγο για εξαγωγές εσπεριδοειδών προς την Ιταλική πόλη Σαβόνα.
Ο Γάλλος περιηγητής NicolasdeNikolay περιγράφει το 1551 τα προϊόντα της Χίου ως αυτόπτης μάρτυρας. Από τις μαρτυρίες του μας δίνεται η ιδέα πως η οικονομία του νησιού μας βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην καλλιέργεια εσπεριδοειδών, αφού μιλάει για πορτοκάλια, λεμόνια, νεράντζια, ρόδια, καθώς επίσης και για κίτρα και γλυκολέμονα.
Ο JeanChesneau, που ήταν γραμματέας του Γάλλου πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη D’ Aramon, περιοδεύοντας μαζί του στο Αιγαίο επισκέπτεται τη Χίο και δηλώνει το 1553 μαγεμένος από την ομορφιά του νησιού, πως τα περιβόλια είναι κάτι το απερίγραπτο και είναι ανώτερα ακόμα και από του αρχαίους κήπους. Εκφράζει μάλιστα την άποψη πως είναι ευτυχία για έναν άνθρωπο να δει και να θαυμάσει τα χιώτικα περιβόλια.
Το 1605 oHenrideBeuvau, ακόλουθος του πρεσβευτή της Γαλλίας στη Βασιλεύουσα εντυπωσιάζεται από τη μεγάλη παραγωγή πορτοκαλιών και λέει πως τα πορτοκάλια στη Χίο είναι τόσα πολλά που στύβονται, αποθηκεύονται οι χυμοί τους σε βαρέλια και στέλνονται στην Πόλη και σε άλλα μέρη.
OJeandeContautBiron, barondeSalignac, μας δίνει επιπλέον πληροφορίες για την αφθονία του νησιού σε εσπεριδοειδή λέγοντας πως η Χίος στο β΄ μισό του 18ου αιώνα είχε τη δυνατότητα να προμηθεύσει όλη την Ανατολή με πορτοκάλια, κίτρα, λεμόνια και πως οι κάτοικοι εξήγαγαν τόσο μεγάλη ποσότητα χυμού, που γέμιζαν βαρέλια ολόκληρα.
Ο Γερμανός Θεολόγος, JohannMichaelWansleben, από την πλευρά του, μας αποκαλύπτει τη ζήτηση των χιώτικων φρούτων, αφού γράφει πως στις 27-1-1674 ταξίδεψε με καράβι που μετέφερε λεμόνια από τη Χίο στη Σμύρνη, επειδή στην πάλαι ποτέ νύφη της Ιωνίας υπήρχε έλλειψη.

Μέσα 18ου – τέλη 19ου αιώνα και η εισαγωγή των μανταρινιών
Το 1747 ο JulienGallandαναφέρθηκε στο μεγάλο εισόδημα που προσκόμιζαν κάθε χρόνο τα εσπεριδοειδή στο νησί και μας δίνει μια ιδέα για το πώς συλλεγόταν τότε ο καρπός, πώς συσκευαζόταν και πού πουλιόταν: Τα πορτοκάλια, τα κίτρα και τα λεμόνια αποτελούν μεγάλο εισόδημα για το νησί το οποίο ανέρχεται ανά έτος τις τετρακόσες πενήντα χιλιάδες λίρες, άρα συνειδητοποιούμε το κέρδος των εμπόρων. Οι καλύτεροι καρποί οδηγούνται στην Πόλη, ενώ οι κατώτερης ποιότητας στη Σμύρνη πριν σαπίσουν, δηλαδή σε διάστημα μια με δύο ημερών. Τα πορτοκάλια φτάνουν τα 300 φράγκα η χιλιάδα και τα λεμόνια το μισό. Πολλές φορές σε περίπτωση κακοκαιρίας η τιμή τους διπλασιάζεται, αλλά υπάρχουν και απώλειες, αφού πολλοί καρποί σαπίζουν λόγω του μεγάλου ταξιδιού.
Την περίοδο 1803-1806 άρχισε σιγά-σιγά και η Ρωσία να προμηθεύεται καρπούς.
Δυστυχώς την άνοιξη του 1822 το εμπόριο των εσπεριδοειδών θα σταματήσει λόγω της μεγάλης Σφαγής και της ολοκληρωτικής καταστροφής της Χίου. Μετά το 1832 άρχισε ξανά σιγά σιγά το εμπόριο των εσπερειδοειδών.
Την 11η και 12η Ιανουαρίου του 1850 ο παγετός ή καύτρια που έπληξε το νησί κατέστρεψε μέχρι τη ρίζα σχεδόν όλα τα περιβόλια.
Εκείνη την εποχή, σύμφωνα με μαρτυρία του εγγονού του, φέρνει στη σκλαβωμένη στους Οθωμανούς Χίο τις πρώτες μανταρινιές ο Γιάννης Χωρέμης, που είχε ιδρύσει στην Αίγυπτο μεγάλη εμπορική εταιρεία. Στην Ελλάδα οι μανταρινιές έχουν ήδη έρθει από το Ρώσο Ναύαρχο Χέυδεν το 1829, και ο οποίος τις δώρισε στον Ποριώτη Μανώλη Τομπάζη. Από το 1850 λοιπόν και μετά οι Χιώτες άρχισαν να μπολιάζουν τις πορτοκαλιές με μανταρινιές, γιατί οι τελευταίες ήταν ανθεκτικότερες στο κρύο.

Νέα χρυσή εποχή
Η περίοδος 1860-1917, παρά την αρρώστια των εσπεριδοειδών (άκαρι) στη δεκαετία του 1865-1875, θεωρείται η δεύτερη χρυσή περίοδος του Κάμπου. Οι καρποί των εσπεριδοειδών ήταν η κύρια πηγή πλούτου των εμπόρων και των παραγωγών, οι οποίοι με τον πλούτο που είχαν τότε ήταν κάτι σαν τους σημερινούς εφοπλιστές. Οι συσκευασίες ήταν πολυτελείς με χρωμολιθογραφίες και χρυσοτυπίες στα χαρτιά περιτυλίγματος. Υπήρξε μάλιστα και εποχή που οι καρποί πωλούνταν με το κομμάτι.
Μετά το 1881, όταν έγινε και ο τεράστιος σεισμός που έπληξε ολόκληρο το νησί, οι παλιοί ιδιοκτήτες πούλησαν τα κτήματα τους στους ανθρώπους που τα φρόντιζαν, στους ανεστάτες χωρίς όμως αυτό να χαλάσει το όνομα του Κάμπου.
Κυριότερες χώρες προορισμού των Καμπούσικων εσπεριδοειδών ήταν οι Βαλκάνικες, η Τουρκία, προπαντός όμως η τσαρική Ρωσία. Επίσης, συμπεριλαμβάνονταν η Αυστρία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία. Κυριότερα κέντρα του εμπορίου ήταν τα λιμάνια των παρακάτω πόλεων: της Οδησσού, του Ταϊγανίου, της Βάρνας, του Βουκουρεστίου, της Τεργέστης, της Θεσσαλονίκης, της Καβάλας, του Δεδέ Αγάτς (=Αλεξανδρούπολης), της Πόλης, όπως επίσης και της γειτονικής Σμύρνης. Τα προϊόντα μεταφέρονταν σιδηροδρομικώς και σε άλλα μέρη των επικρατειών. Το 1905 ο Θεοδόσιος Τσόκος που εργαζόταν τότε στην Πόλη άκουσε ότι γίνονταν καθημερινά κατανάλωση 1 εκατομμυρίου τεμαχίων χιώτικων μανταρινιών, παρόλο που υπήρχε ανταγωνισμός με τα πορτοκάλια της Γιάφας του Ισραήλ. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι τα περιβόλια της Γιάφας τα είχαν δημιουργήσει Χιώτες που είχαν εγκατασταθεί εκεί, και τα οποία τον καιρό εκείνο είχε αποκτήσει τέτοια έκταση η καλλιέργειά τους, που θεωρούνταν τα κύρια προϊόντα του τόπου. Η διάθεση των Καμπούσικων εσπεριδοειδών ήταν τόσο επιτυχημένη τότε με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν στα κέντρα διάθεσης τους χιακές κοινότητες με σπουδαία σχολεία και εκκλησίες, που συνέβαλαν στην εθνική αποκατάσταση των σκλαβωμένων Ελλήνων.
To 1911 έχουμε τη μεγαλύτερη εξαγωγή σε κιβώτια(κασάκια) μανταρινιών 147.746 κιβώτια, το 1917 και το 1918 δεν υπάρχει εξαγωγή, ενώ το 1919 εξάγονται μόλις 4.816 κιβώτια και το 1920 11.607.
Σε τεμάχια, η μεγαλύτερη εξαγωγή εσπεριδοειδών πραγματοποιείται το 1924 με περίπου 60.000.000 πορτοκάλια και 85.000.000 μανταρίνια, εκ των οποίων εξήχθησαν 37.00.022 πορτοκάλια αξίας 14.358.000 δρχ. και 40.619.000 μανταρίνια αξίας 12.873.000 δρχ. Τοπικά καταναλώθηκαν 13.000.000 πορτοκάλια και 20.000.000 μανταρίνια αξίας 2.100.000 δρχ. και 2.000.000 αντίστοιχα. Σάπισαν και πετάχτηκαν 10 εκατομμύρια πορτοκάλια αξίας 2.500.000 δρχ και 20.000.000 πορτοκάλια αξίας 2.600.000 δρχ.
Όλα αυτά συνέβαλαν τα μέγιστα στο να καταστεί σπουδαία τότε η θέση των εσπεριδοκαλλιεργητών στη κοινωνία της Χίου. Ο πλούτος και η πολυτέλεια της ζωής τους έφτανε μάλιστα στη σφαίρα του μύθου.

Μαρασμός
Κατά τη δεκαετία του 1930 το κράτος αρχίζει να ενδιαφέρεται σοβαρά επιβάλλοντας αυστηρή εποπτεία στην ποιότητα και τη συσκευασία, αλλά και αυστηρές κυρώσεις εναντίον των εξαγωγέων που δεν τηρούν τους όρους της καλής διαλογής και συσκευασίας. Το 1939 τα πράγματα βελτιώνονται, αλλά ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος αλλάζει τα πάντα και μαζί θα κλείσουν σταδιακά σχεδόν όλες οι παραδοσιακές αγορές. Το 1946 γίνονται πάλι προσπάθειες για εξαγωγές, αλλά δυστυχώς οι συνθήκες του εμπορίου αλλάζουν ραγδαία. Νέες χώρες όπως το Ισραήλ, η Β. Αφρική και η Ν. Αφρική και η Αμερική κατακλύζουν τις αγορές με νέες ποικιλίες εσπεριδοειδών, ανθεκτικότερες και πιο εμπορικές.
Τα χιώτικα εσπεριδοειδή δεν μπορούν να αντέξουν τον ανταγωνισμό, οι εταιρείες που τα εξάγουν κλείνουν η μία μετά την άλλη, οι καλλιέργειες συρρικνώνονται παρά κάποιες μεμονωμένες προσπάθειες, όπως η δημιουργία εργοστασίου χυμών τη δεκαετία του 1960 από τους εφοπλιστές Αδελφούς Χανδρή με την ονομασία ΕΒΕΚ (Ελληνική Βιομηχανική Εμπορική Κτηματική). Η μονάδα αυτή αγοράστηκε το 1984 από τρεις συνεταιρισμούς εσπεριδοκαλλιεργητών του Κάμπου, που συνενώθηκαν γι’ αυτό το σκοπό ιδρύοντας τον ΑΣΕΧ (Αγροτικός Συνεταιρισμός Εσπεριδοκαλλιεργητών Χίου. Είχε δύο τμήματα, αυτό της χυμοποίησης που λειτουργούσε Δεκέμβριο – Μάρτιο και αυτό που εμφιαλώνονταν αναψυκτικά. Εκτός από τους χυμούς εξαγόταν αιθέριο έλαιο μανταρινιού, το περισσότερο στη Γερμανία, ενώ ένα μικρό μέρος σε Βιομηχανία Χυμών στην Αθήνα. Το 2008 το εργοστάσιο πουλήθηκε στην Ανώνυμη Εταιρεία Χυμοί Χίου, η οποία έχει έρθει σε ρήξη με τους εσπεριδοκαλλιεργητές καθιστώντας ακόμη και την ύπαρξη των ιδίων των περιβολιών αβέβαιη στο εγγύς μέλλον.
Τέλος, οι ανεξέλεγκτες γεωτρήσεις με σκοπό την εύρεση νερού καταστρέφουν τον υδροφόρο ορίζοντα της περιοχής με αποτέλεσμα τα περισσότερα πηγάδια να έχουν μείνει χωρίς νερό. Σε άλλα πάλι το νερό έχει γίνει υφάλμυρο, ακατάλληλο για το πότισμα των εσπεριδοειδών.

Διαδικασία διαλέγματος – μέτρησης – συσκευασίας – μεταφοράς
Κατά τον μήνα Οκτώβριο οι έμποροι κατασκευάζαν κιβώτια και αγοράζαν καρπούς, κυρίως μανταρίνια, που ονομάζονταν πριμαρόλια, για να τα στείλουν με την πρώτη αποστολή εκτός νησιού. Οι συμφωνίες γίνονταν ανάλογα με την ποιότητα και το μεγέθος των καρπών. Οι τελευταίοι μεταφέρονταν με σπουδαία πλοία, όπως τα: «Τσάρος», «Ρουμανία» και «Κάρολος».
Τα μανταρίνια κόβονταν το Νοέμβριο και το Δεκέμβριο(1ο και 2ο κόμμα). Τα έκοβαν οι λεγόμενοι κοφτάδες με τσιμπίδες μέχρι το πιο χαμηλό μέρος του μίσχου και τα έβαζαν σε φοντραρισμένα με λινάτσες κοφίνια, τις φόρες. Έπειτα οι φορατζίδες μετέφεραν τα κοφίνια στην αποθήκη των παραγωγών.
Έπειτα έμπειροι εργάτες, οι διαλεκτές, επέλεγαν τους καλύτερους καρπούς για το εξωτερικό. Τοποθετούνταν οι καρποί στα περιβολοκόφινα (500 μανταρίνια και λεμόνια και 250 πορτοκάλια ανάλογα με το μέγεθος στο καθένα) και μεταφέρονταν στην αποθήκη του εμπόρου ή στο πλοίο ανά 8 πάνω σε αραμπάδες για να συσκευαστούν.
Η οικοδέσποινα χάραζε τους καρπούς με ένα μαχαίρι για να μην χάνεται το μέτρημα. Οι ελαττωματικοί καρποί πωλούνταν σε χαμηλότερη τιμή, ενώ οι καλοί προφυλάσσονταν σε ψιλόχαρτα για να προστατευθούν. Έπειτα εργάτριες τύλιγαν τα φρούτα με χαρτί και τα έριχναν στα ζεμπίλια χωρισμένα σε 3 μεγέθη και μετά τα παρέδιδαν στις στιβαδώρες. Οι λεγόμενοι κασαδώροι κατασκεύαζαν τα κιβώτια και τα χώριζαν ανάλογα με τον αριθμό που χωρούσαν σε εκατοστάρικα, σε ογδοντάρια και σε εξηντατεσσάρια. Οι βεργωτές κάρφωναν βεργιές στα κιβώτια.
Έπειτα μάρκαραν τα κιβώτια με τον αριθμό των καρπών (64, 80 & 100), την ποιότητα (Α ή ΑΑ), το είδος (μανταρίνια, λεμόνια, πορτοκάλια) γραμμένα στη γλώσσα της χώρας προορισμού. Τέλος, σημείωναν το όνομα της πόλης ή της χώρας προορισμού (Βάρνα, Οδησσός). Αυτά σημειώνονταν στα πλάγια του κιβωτίου, ενώ στο πάνω μέρος έμπαινε η στάμπα της εταιρείας. Οι τσίγκοι για τις στάμπες ονομάζονταν αντρέσσες και τα έτοιμα κιβώτια δένονταν ανά τρία σε ένα δέμα.

Πηγές:
1) Μουτσάτσου Γιώργου, «Στο δάσος των εσπερειδοειδών», Το όνομα τουπεριβολιού Κάμπος, Αθήνα, χ. χ. , σσ. 203-225.2)AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό LeTourduMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003. 3) Τσόκου Θεοδοσίου Ιωαν. , Διευθυντού – Δημοδιδασκάλου Δημοτικού Σχολείου Α΄ Κάμπου Χίου 1950, Χιακόν Ημερολόγιον, Ιστορικά γεγονότα της νήσου Χίου και του ευρύτερου ελλαδικού χώρου, Αθήναι 2012.































































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Γκλώτσου Μαρία, Δάνος Κωνσταντίνος, Μανωλάκης Δημήτριος και Κοντίδη ΕλπίδαΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)Εργασία Α΄ Τριμήνου

Τα αρχοντικά του Κάμπου της Χίου
PC030084.JPG



Γενικά στοιχεία για τον Κάμπο


Ως Κάμπος της Χίου ονομάζεται η πεδιάδα που εκτείνεται κατά μήκος της ανατολικής ακτής της Χίου και νότια της πόλης. Έχει μήκος 6 χιλιόμετρα και πλάτος 1,5 χιλιόμετρο. Είναι πολύ εύφορος και αποτελεί ένα απέραντο μοσχομύριστο περιβόλι γεμάτο πορτοκαλιές, μανταρινιές, νεραντζιές και λεμονιές. Αυτός ο λόγος, σε συνδυασμό με το ότι ο Κάμπος είχε άφθονο νερό σε σύγκριση με άλλες περιοχές του νησιού, οδήγησε ήδη από τον 14ο περίπου αιώνα τη Γενουατική αριστοκρατία, τους Μαονέζους δηλαδή κατακτητές του νησιού να διαλέξουν τον Κάμπο για να φυτέψουν και να καλλιεργήσουν τα εσπεριδοειδή. Οι πλούσιες αυτές οικογένειες μάλιστα με την πάροδο του χρόνου εγκαταστάθηκαν στον Κάμπο κατασκευάζοντας τα αρχοντικά τους, τα οποία είναι μοναδικά δείγματα αρχιτεκτονικής.

Η αρχιτεκτονική των αρχοντικών του Κάμπου
που κτίστηκαν κατά την περίοδο
της Τουρκοκρατίας (17ος – 19ος αι.)

Στον Κάμπο σήμερα συναντούμε σήμερα αρχοντικά δύο κυρίων περιόδων, που διακρίνονται μεταξύ τους με ορόσημο το 1881. Εκείνη τη χρονιά ένας καταστρεπτικός σεισμός ισοπέδωσε σχεδόν όλα τα μέχρι τότε κτισμένα αρχοντικά του Κάμπου. Αξίζει να αναφέρουμε ότι ο Γάλλος περιηγητής, Αδόλφος Τεστεβίδ που επισκέφθηκε τον Κάμπο το 1872 απαριθμεί τα αρχοντικά σπίτια του σε 650.
Πιο συγκεκριμένα, η κατοικία στα περιβόλια του Κάμπου, και μάλιστα εκείνη που έχει προέλευση την περίοδο της Τουρκοκρατίας, μεταξύ 17ου και 19ου αιώνα δηλαδή, είναι κατασκευασμένη στο όριο με το δρόμο, ενώ μπροστά της διαμορφώνεται η αυλή με το ξύλινο μαγγανοπήγαδο που το γύριζαν τα ζώα για να αντλείται το νερό, την ανοικτή στέρνα με τα «πύλιαστρα» (τετράγωνες κολώνες στις τέσσερις γωνίες της στέρνας), τις σκαλιστές μαρμάρινες γούρνες, την μεγάλη αυλόπορτα προς τον δρόμο και την ιδιαίτερη πύλη προς το περιβόλι. Η αυλή είναι τμήμα διακριτά αποκομμένο από τον αγροτικό χώρο του κτήματος, μέσω ενός πλακόστρωτου ή βοτσαλωτού δαπέδου και μέσω ενός εσωτερικού φράκτη που αποκόπτει την αυλή από το περιβόλι. Συνήθως την σκιάζει μια μεγάλη κληματαριά ή ένα υπερμεγέθες αιωνόβιο δέντρο. Αυτά όλα είναι έτσι διαμορφωμένα, ώστε να αποτελούν στοιχεία εμπλουτισμού του περιβάλλοντος διαβίωσης και να συντείνουν στην διαμόρφωση ενός δροσερού μικροκλίματος. Μια μεγάλη και προβεβλημένη λίθινη σκάλα οδηγεί από την αυλή στο όροφο, όπου βρίσκονται οι χώροι διαμονής του αρχοντικού. Πρόκειται ως επί των πλείστων για διώροφες ή τριώροφες κατασκευές. Στον όροφο βρίσκεται η κύρια κατοικία της οικογένειας. Τα ισόγεια των κατοικιών αυτών, στις περισσότερες περιπτώσεις, χρησιμοποιούνται ως αγροτικές αποθήκες όπου φυλάσσεται η πλούσια σοδειά, χωρίς να λείπουν και οι περιπτώσεις όπου εκεί φιλοξενείται μια δεύτερη κατοικία για τα μέλη της ευρύτερης οικογένειας ή δωμάτια για το προσωπικό του κτήματος (επιστάτες, υπηρέτες κ. ά.). Ακόμα, υπήρχαν στο ισόγειο οι στάβλοι και οι κάβες. Η κάλυψη των χώρων του ισογείου, αλλά και συχνά των χώρων του ορόφου γίνεται με θόλους, τύπου τέτοιου που να εξυπηρετεί τις κατασκευαστικές ανάγκες, αλλά και την πρόθεση επίδειξης του ιδιοκτήτη.
Οι χώροι της κατοικίας της, τόσο στο ισόγειο όσο και στον όροφο, βρίσκονται σε συνέχεια ο ένας του άλλου και επικοινωνούν μεταξύ τους με εσωτερικές πόρτες. Η είσοδος στον όροφο, όπου βρίσκεται και η κύρια κατοικία, γίνεται από τον «ηλιακό» ή «βότα», έναν ευρύχωρο υπαίθριο χώρο στον οποίο καταλήγει η πλατιά σκάλα και ο οποίος συχνά εξέχει προς την πλευρά του δρόμου, πάνω σε μία σειρά τοξυλίων.
Οι τοίχοι των κτιρίων είναι κατασκευασμένοι από τον ψαμμίτη της γειτονικής περιοχής των Θυμιανών με τις χαρακτηριστικές γαιώδεις αποχρώσεις από ανοιχτή ώχρα έως βαθύ κόκκινο.
Ίσως το καλύτερα σωζόμενο παράδειγμα κατοικίας αυτής της περιόδου είναι ο πύργος Ροδοκανάκη – Μελερέ στην Αγιοδεκτεινή, όπου τόσο στο ισόγειο όσο και στον όροφο διατηρούνται τα βασικά χαρακτηριστικά του καμπούσικου αρχοντόσπιτου πριν από τον σεισμό του 1881.
Οι κατοικίες συνεχίζουν να ονομάζονται (πύργοι), αν και έχουν χάσει τα οχυρωματικά στοιχεία των παλαιότερων κατασκευών.
Το κύριο, «πυργοειδές», τμήμα του ορόφου των αρχοντικού στεγάζεται με τη χαρακτηριστική «τραβάκα», μία πυραμιδοειδή στέγη με πόλη μεγάλη κλήση για το μεσογειακό κλίμα που καλύπτεται από πλατιές κεραμίδες. Η μοναδική «τραβάκα» που διασώζετε μέχρι και σήμερα στον Κάμπο είναι στο «Ζαν Αντώνικο» στα Λωλόδεντρα.

Τα αρχοντικά του Κάμπου μετά το σεισμό του 1881

Το μεγάλο κτιριακό κενό που άφησε ο σεισμός του 1881 και η έλευση του νεοκλασικισμού και του εκλεκτικισμού επέφεραν σημαντικές αλλαγές στον Κάμπο, διατηρώντας όμως κάποια στοιχεία της ήδη διαμορφωμένης «Καμπούσικης» παράδοσης. Τα νέα αρχοντικά, στις περισσότερες περιπτώσεις, κατασκευάστηκαν στις θέσεις των παλαιών, διατηρώντας κάποια προσεισμικά στοιχεία όπως για παράδειγμα την επαφή των οικοδομών με τον δρόμο (Αρχοντικο Ζερβούδη στο Βαρβάσι, Μυταράκη στο Φραγκοβούνι, Τέττερη στου Βάγια κ.α).
Μετά τον σεισμό, αρχίζει, επίσης, να εμφανίζεται και η αντικατάσταση των παλιών μαντρότοιχων προς την πλευρά του δρόμου από μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η διάταξη της αυλής διατηρήθηκε όπως της προηγούμενης περιόδου, όπως ήταν προσεισμικά δηλαδή. Οι κατοικίες αυτής της περιόδου, είναι ορθογώνιες σε κάτοψη, κατά πολύ μεγαλύτερες από τους παλαιότερους ''πύργους'' του Κάμπου. Η μακριά πλευρά του ορθογωνίου είναι συνήθως παράλληλη με τον δρόμο, ενώ στις δύο στενές πλευρές προσκολλώνται βεράντες πάνω σε υποστυλώματα. Και πάλι στον όροφο βρίσκεται η κύρια κατοικία της οικογένειας, ενώ στο ισόγειο συναντούμε μια δεύτερη κατοικία για τα μέλη της ευρύτερης οικογένειας είτε αποθήκες. Η είσοδος στον όροφο γίνεται από την μεγάλη εξωτερική βεράντα σε ένα μεγάλο διάδρομο που διασχίζει το σπίτι κατά τον μεγάλο του άξονα. Δεξιά και αριστερά του διαδρόμου διατάσσονται τα δωμάτια.
Βέβαια, τα νέα αρχοντικά κατασκευάζονται πάλι από πέτρα Θυμιανών, η οποία δίνει στα αρχοντικά το έντονο αιγαιοπελαγίτικο χρώμα, αλλά λείπουν πλέον οι λαξευτές προσόψεις της προηγούμενης περιόδου. Τα παράθυρα και οι πόρτες έχουν φαρδιά πλαίσια με γείσα και ποδιές σύμφωνα με τα νεοκλασικά πρότυπα και είναι συνήθως κατασκευασμένα από συμπαγή τούβλα.
Μετά το 1881, οι θόλοι που κάλυπταν τα ισόγεια αντικαθίστανται από επιμελημένα ξύλινα πατώματα. Στις πολύ πλούσιες κατασκευές υπάρχουν μαρμάρινα δάπεδα, ενώ στις αρχές του 20ου αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους δάπεδα από τσιμεντένια πλακίδια. Στον εσωτερικό χώρο επικρατούν τα ξύλινα δάπεδα από φαρδιές σανίδες, ενώ στους υγρούς χώρους συναντώνται τα τσιμεντένια πλακίδια.
Κάποια αρχοντικά, ωστόσο, επηρεάστηκαν από κεντροευρωπαϊκά πρότυπα, όπως το Μαχαιράδικο στον Κοκκαλά, είτε έχουν στοιχεία αγγλικού κλασικισμού όπως η οικία Μιχαληνού στην Αγιοδεκτεινή κ.α.
Άλλα γνωστά καμπούσικα μετασεισμικά αρχοντικά είναι το Ράλλικο, το Ζυγομαλάδικο, το Καλουτάδικο, το Βιτιάδικο, ο Περλέας, το Καλβοκορέσικο, το Μιχάλικο, το Σέρμπικο, το Καστέλλικο και το Καράβικο.
Ζωντανό, όμως, μνημείο της καμπούσικης αρχιτεκτονικής παραμένει το Άργεντικο.Είναι το μόνο καμπούσικο αρχοντικό που σώζεται σήμερα σε άριστη κατάσταση από τη στιγμή που τα υπόλοιπα λεηλατήθηκαν στη Σφαγή του 1822 από τους Τούρκους και ό,τι απέμεινε το κατέστρεψε ο σεισμός του 1881. Αναπαλαιώθηκε τον 20ο αιώνα από τον Φίλιππο Αργέντη.

Πηγές:
1) Βουρνού Μανώλη, «Αρχιτεκτονική ταυτότητα», Το όνομα του περιβολιού Κάμπος,Αθήνα, χ. χ. , σσ. 88-124.2)AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό Le Tourdu Monde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.3)Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.4)Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος 2008.
































































Μαστίχα

 Ιάκωβος Χίου 128.jpg




Η μαστίχα από την αρχαιότητα έως το 1912




























































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Καρακωνσταντή Αγγελική, Μερεού Ελευθερία και Μαυρέλη ΙωάνναΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου
Η μαστίχα της Χίου από την αρχαιότητα έως και
την τουρκική κατοχή του νησιού (1566-1912)




 - Μεστά.jpg


Ο μαστιχοφόρος σκίνος


Ο μαστιχοφόρος σκίνος είναι ένα θαμνώδες φυτό, που φύεται σε όλη τη Χίο. Ευδοκιμεί, όμως, μόνο στη νότια Χίο, όπου τα ασβεστολιθικά εδάφη είναι ιδανικά για τη καλλιέργεια του. Είναι φυτό αειθαλές και διακλαδίζεται σε μικρό ύψος από το έδαφος. Αντέχει στη ξηρασία και στους νότιους ανέμους. Βρίσκεται σε παραγωγική ηλικία στα 10-12 έτη της ζωής του και αποδίδει κατά μέσο όρο 65-100 gr μαστίχας. Οι γεωργοί κεντούν μερικές φορές το σκίνο από τον Ιούλιο μέχρι το Οκτώβριο με την παραδοσιακή απαράμιλλη τέχνη τους. Από τον πληγωμένο κορμό του στάζει η μαστίχα σαν δάκρυ πάνω σε ασπρόχωμα, που έχουν φροντίσει να στρώσουν στο έδαφος. Όταν η μαστίχα στερεοποιηθεί, τη μαζεύουν, την καθαρίζουν, την ξεχωρίζουν ποιοτικά και τη παραδίδουν υποχρεωτικά στον τοπικό συνεταιρισμό και αυτός με τη σειρά του στην Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου για την κατεργασία της και την παραγωγή διαφόρων προϊόντων. Βέβαια, δεν λείπουν και οι παραγωγοί εκείνοι που πουλούν μαστίχα στο ελεύθερο εμπόριο, παρόλο που η Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου είναι υποχρεωτικός συνεταιρισμός από το 1938 που ιδρύθηκε. Από τη μαστίχα παράγονται γλυκά, τσίχλες, λιβάνι, μαστιχέλαιο και άλλα εξαιρετικά προϊόντα. Από το μοναδικό στον κόσμο αυτό φυτό τα χωριά της νότιας Χίου ονομάστηκαν Μαστιχοχώρια.
Το θαύμα του Αγίου Ισιδώρου
Μόνο στα 24 συνολικά αυτά χωριά το μαστιχόδενδρο (σκίνος) καλλιεργείται και παράγει μαστίχα. Το θαύμα, όπως οι άνθρωποι πιστεύουν, συνέβη το 250 μ. Χ. όταν οι Ρωμαίοι έσυραν το σώμα του Αγίου Ισιδώρου κάτω από το σκίνο και για το αίμα του ο Θεός ευλόγησε το σκίνο να δίνει μαστίχα. Κατ’ άλλους ο σκίνος άρχισε να δακρύζει με αληθινά δάκρυα, όταν είδε τα δάκρυα του Αγίου Ισιδώρου.
Η προέλευση του ονόματος μαστίχα
Όσον αφορά την προέλευση του ονόματος μαστίχα, «… η λέξη προήλθε από το ΄΄μάστιξ΄΄, γιατί αντί κεντήματος ο σκίνος μαστιγωνόταν, ή από το ρήμα ΄΄μασώ΄΄. Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Λατίνοι γιατροί ονόμασαν το προϊόν ΄΄μαστίχην΄΄ ή “mastic(από το masticare= μασώ). Επίσης, υπάρχει η άποψη πως η λέξη μαστίχα έχει ομηρική προέλευση από το ΄΄μάσταξ΄΄ (ο μάσταξ –γος = στόμα ή μασημένη τροφή)».
Η μαστίχα στην αρχαιότητα
Οι αρχαιότερες πληροφορίες για το μαστιχόδεντρο προέρχονται από τον Ηρόδοτο, ο οποίος έζησε τον 5ο π. Χ. αιώνα, και αναφέρει ότι στην αρχαία Ελλάδα μασούσαν το αποξηραμένο ρητινώδες υγρό που ρέει από τον φλοιό του μαστιχόδεντρου.
Ο Ιπποκράτης, πατέρας της ιατρικής, συνιστά τη μαστίχα ως θεραπευτικό μέσο. Για τη μαστίχα ο Διοσκουρίδης, ο οποίος έζησε τον 1ο μ. Χ. αιώνα, αναφέρει ότι βοηθάει στις περιπτώσεις δυσπεψίας, στην αναπαραγωγή του αίματος, στον χρόνιο βήχα, ενώ δρα και ως ηρεμιστικό φάρμακο.
Παρόλο που η μαστίχα είναι γνωστή από αρχαιοτάτων χρόνων δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο αν καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά στη Χίο. Υπάρχουν αναφορές για παραγωγή μαστίχης πριν μερικούς αιώνες στην περιοχή μεταξύ Οθωμανικής αυτοκρατορίας και Περσίας, δηλαδή στο σημερινό Κουρδιστάν. Δεν είναι όμως απόλυτα εξακριβωμένο εάν πρόκειται για το ίδιο είδος δένδρου. Το γεγονός ότι δεν βρέθηκε να καλλιεργείται συστηματικά μέχρι σήμερα πουθενά αλλού είναι αρκετό για να πιστοποιηθεί ότι η πατρίδα του μαστιχόδενδρου είναι η νήσος Χίος. Η ηλικία απολιθωμένων φύλλων μαστιχόδενδρου, που βρέθηκαν στη Χίο υπολογίστηκε στα 6 εκατομμύρια χρόνια.
Οι αρχαίοι, πάντως, ονόμαζαν το φυτό αυτό «σχίνον». Με το ίδιο όνομα αναφέρεται και ο βολβός της σκίλλης, το κοινώς ονομαζόμενο σκιλλοκρόμμυδο. Ο σκίνος ήδη από την αρχαιότητα ήταν δένδρο γνωστό και όλα του τα μέρη έχουν στυπτικές ιδιότητες. Δηλαδή και ο καρπός του και τα φύλλα και ο φλοιός των κλαδιών και της ρίζας έχουν τις ιδιότητες αυτές. Γίνεται λόγος σχετικά με τη χρήση της μαστίχας στην ταρίχευση του ανθρώπινου σώματος, όπως εκείνης των Φαραώ. Πάντως, η κλασική αρχαιότητα δε μας παρέχει ιστορικές ειδήσεις για την καλλιέργεια, τη χρήση και το εμπόριο της μαστίχας.
Η μαστίχα στη Ρωμαϊκή εποχή
Πολύ αργότερα από τον Ιπποκράτη αρκετοί Έλληνες και Λατίνοι γιατροί, και μάλιστα λιγότερο γνωστοί, αναφέρουν τις χρήσεις και φαρμακευτικές ιδιότητες της μαστίχας. Πρώτος ο ρωμαίος αυτοκράτορας Ηλιογάβαλος ανάμιξε μαστιχέλαιο (mastichinumoleum) με κρασί και το ονόμασε μαστίχινον οίνον (masticatum). Πιστεύετε ότι επρόκειτο για ποτό αντίστοιχο με το σημερινό ούζο μαστίχη. Οι κυρίες της Ρώμης, και αργότερα αυτές της Κωνσταντινούπολης, μεταχειρίζονταν οδοντογλυφίδες από ξύλο μαστιχόδενδρου, γιατί είχε την ιδιότητα να λευκαίνει τα δόντια. Αυτή η συνήθεια διατηρήθηκε και στο Μεσαίωνα, οπότε χρησιμοποιούσαν οδοντογλυφίδες από ξύλο μαστιχόδενδρου σε μεγάλες ποσότητες στην Γαλλία, Αγγλία, Ολλανδία και Ισπανία. Το μαστιχόδενδρο ως μεσογειακό είδος ήταν αρκετά νωρίς γνωστό στη χλωρίδα της Ιταλίας και ιδιαίτερα στην περιοχή της Σιένα. Οι Λατίνοι ονόμαζαν το φυτό «lentiscus», οι δε Ρωμαίοι γνώριζαν το μαστιχέλαιο, το οποίο ονόμαζαν «mastichinumoleum». Χρησιμοποιούνταν ακόμη και η ρίζα και ο φλοιός και τα φύλλα του σχίνου (σχινόφυλλα ) για διάφορες θεραπείες.

Η μαστίχα στην Βυζαντινή εποχή
Δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές για την οργάνωση, τη συγκομιδή και το εμπόριο της μαστίχας κατά τη βυζαντινή περίοδο. Πάντως, όσο καιρό το νησί βρισκόταν υπό την εξουσία της βυζαντινής αυτοκρατορίας το εμπόριο της μαστίχας ήταν μονοπώλιο του Έλληνα αυτοκράτορα, όπως και εκείνο του αλατιού. Η μαστίχα απέδιδε στα αυτοκρατορικά ταμεία ή τα ταμεία του βυζαντινού διοικητή του νησιού περίπου 120.000 χρυσά νομίσματα.
Η οικονομία της Χίου ήταν ανθηρή στα χρόνια του Βυζαντίου εξαιτίας της μαστίχας. Το προϊόν ήταν πασίγνωστο στα εμπορικά κέντρα της Ευρώπης και της Ανατολής. Λίγα χρόνια μετά τη κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους σταυροφόρους της 4ης σταυροφορίας το 1204, ο Μιχαήλ Παλαιολόγος αναγκάστηκε να εκχωρήσει εμπορικά προνόμια στους Γενοβέζους στη Χίο. Έτσι το βυζαντινό σύστημα παραγωγής και διαχείρισης της μαστίχας κληρονομήθηκε αναγκαστικά από τους Γενοβέζους.
Το μονοπώλιο εμπορίας της μαστίχας από τους Γενοβέζους
Κατά τα μεσαιωνικά χρόνια, η νήσος Χίος κυριεύτηκε κατά σειρά από τους Βενετσιάνους και τους Γενουάτες(1349-1566).Υπήρξε το μήλο της έριδος για το ποιος θα έχει το μονοπώλιο της εμπορίας της μαστίχας.
Αυτή την εποχή, και συγκεκριμένα το 1349 ιδρύθηκε η περίφημη Μαόνα, ένα είδος μετοχικής ναυλωτικής μονοπωλιακής επιχείρησης, η οποία είχε την ευθύνη της μαστίχας με μόνη υποχρέωση να δαπανά χρήματα για την άμυνα του νησιού. Οι Μαονέζοι, που ήταν Γενοβέζοι, οργάνωσαν την παραγωγή και το εμπόριο της μαστίχας με σύστημα. Το προϊόν το εμπορεύονταν με ειδικά κιβώτια (cuffini) σφραγισμένα και περιτυλιγμένα.
Το νησί μας, λοιπόν, το εκμεταλλεύτηκε μονοπωλιακά η Γενουάτικη Μαόνα. Η παραγωγή και η πώληση της μαστίχας ανήκαν αποκλείστηκα σε αυτήν. Και το γεγονός αυτό πολύ σύντομα δημιούργησε ένα ιδιαίτερα σκληρό καθεστώς για τους μαστιχοκαλλιεργητές, μέχρι τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας. Οι παραγωγοί ήταν υποχρεωμένοι, ανάλογα με τους σκίνους που καλλιεργούσαν, να παραδώσουν στους Γενοβέζους «κυρίους τους» κάποια ποσότητα μαστίχας. Αν δεν κατόρθωναν να τη συγκεντρώσουν, τιμωρούνταν με πρόστιμο, διπλάσιο της αξίας της τιμής, όπως την καθόριζαν «οι αυθέντες». Οι ποινές για τους κλέφτες της μαστίχας ήταν παραδειγματικές. Κόψιμο μύτης, αυτιού, ποδιού, χεριού, στιγματισμός με πυρακτωμένο σίδερο, ακόμα και τύφλωση. Για το μάζεμα της μαστίχας δημοσίευαν προκήρυξη, την οποίαν όποιος παρέβαινε τιμωρούνταν με θάνατο.
Η μαστίχα στην Τουρκοκρατία (1566-1912)
Η τουρκική κατοχή του νησιού δημιούργησε μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στον κατακτητή και τον παραγωγό της μαστίχας. Τη μισή παραγωγή οι καλλιεργητές την παρέδιδαν ως «κεφαλικόν φόρον», τη δε υπόλοιπη ήταν υποχρεωμένοι να την πουλήσουν στον τελώνη σε ευτελή τιμή, από τον οποίο επιτρεπόταν, εάν ήθελαν, να αγοράσουν για δική τους χρήση, σφραγισμένη, για να μη θεωρηθεί κλοπιμαία στη διπλάσια τιμή εκείνης που την είχαν πουλήσει. Από αυτήν, η καλύτερη ποιότητα σφραγισμένη σε πήλινα δοχεία, προοριζόταν για τα ανάκτορα του Σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη, η δε δεύτερη ποιότητα για τα χαρέμια των Μαμελούκων στο Κάιρο της Αιγύπτου. Η Υψηλή Πύλη έδωσε στους μαστιχοπαραγωγούς «ιδιαίτερα προνόμια για να τους ενθαρρύνει, ώστε να εργάζονται πιστώς», όπως να μην γίνεται παιδομάζωμα στο νησί, να ασκείται η λατρεία τους χωρίς σχεδόν κανένα περιορισμό, να χρησιμοποιούνται καμπάνες στις εκκλησίες κ. ά. Η ελευθερία του εμπορίου της μαστίχας χορηγήθηκε στους Χιώτες καλλιεργητές από το σουλτάνο Αβδούλ Μετζίτ το 1840.
Πηγές:

1) Σαββίδη Θωμά, Το Μαστιχόδεντρο της Χίου (pistacialentiscusvar.chia), Θεσσαλονίκη 2000.2) Περρίκου Γιάννη, Η μαστίχα Χίου, Διαδρομές στα μυστικά της μονοπάτια, Χίος 2006.3) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος 2008.4) Μπελλέ Χρίστου, Το νησί Μαστίχα, Αθήνα 2005.





4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Τουλούπα Σοφία, Φωτεινού Λεμονιά, Σημηριώτη Αγλαΐα και Φιστέ ΦωτεινήΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου
Τα Μαστιχοχώρια της Χίου
mastihohoria_map.jpg



Το τμήμα των Μαστιχοχωρίων, το νοτιότερο της Χίου, απλώνεται γεωγραφικά από τα βόρεια όρια του Λιθίου, τις νότιες πλαγιές του βουνού Προβατά, τα υψώματα του Αγίου Γεωργίου του Συκούση και του Θολοποταμίου, τους λοφίσκους του Ανέμωνα και του Αγίου Μηνά και καταλήγει στο νοτιότερο άκρο του νησιού.
Τα Μαστιχοχώρια είναι 24 και είναι τα εξής παρακάτω: το Βουνό, η Έξω Διδύμα, το Θολοποτάμι , η Καλλιμασιά, ο Καταρράκτης, η Κοινή, η Μέσα Διδύμα, το Μυρμήγκι, τα Νένητα, η Παγίδα και τα Φλάτσια, τα Αρμόλια, η Βέσσα, η Ελάτα, η Καλαμωτή, το Λιθί, τα Μεστά, οι Ολύμπους, τα Πατρικά, το Πυργί, ο Άγιος Γιώργης ο Συκούσης, το Νεοχώρι, τα Θυμιανά και οι Βαβύλοι.
Μαστιχοχώρια και Μαστίχα
Η μαστίχα ευδοκιμεί μόνο στα νότια της Χίου. Αποτελεί το πιο σημαντικό παραγόμενο προϊόν του νησιού, καθώς εξάγεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Η παραγωγή και η εξαγωγή της μαστίχας συμβάλλει σημαντικά στην οικονομία και στον τουρισμό του νησιού. Η παράδοση και τα έθιμα των Μαστιχοχωρίων είναι συνδεδεμένα με την διαδικασία της καλλιέργειας της Μαστίχας.

Ιστορία των Μαστιχοχωρίων
Λόγω της σημασίας της μαστίχας τα Μαστιχοχώρια δέχτηκαν την εκμετάλλευση πολλών κατακτητών. Συγκεκριμένα οι Γενοβέζοι οργάνωσαν την παραγωγή και το εμπόριο της μαστίχας, που επέβλεπαν δυο ανώτερα στελέχη της Μαόνας, χωρίς τη συγκατάθεση των οποίων απαγορευόταν η πώληση έστω και μερικών γραμμαρίων μαστίχας. Η μαστίχα μαζευόταν από ειδικούς υπαλλήλους της Μαόνας και αποτελούσε το κύριο μέσο πλουτισμού του νησιούαπολαμβάνονταςειδικά μέτρα προστασίας.

Την τακτική των Γενοβέζων με τη μαστίχα ακολούθησαν και οι Τούρκοι που διέθεταν ειδικό υπάλληλο (τον Σακίζ Εμίνη) για την επίβλεψη και βεβαίωση της ετήσιας παραγωγής. Οι Χιώτες άλλωστε ξεμπέρδευαν με τη φορολογίας τους, στέλνοντας κάθε χρόνο στον σουλτάνο περίπου 25 τόνους μαστίχας.
Στα 1930, η παραγωγή μαστίχας είχε φτάσει τους ενενήντα τόνους, από τους οποίους τριάντα κατευθύνονταν στη βιομηχανία χρωμάτων, πενήντα εξάγονταν στην Τουρκία κι άλλοι δέκα προορίζονταν για τα χιώτικα γλυκά. Στη συνέχεια όμως, η Τουρκία απαγόρευσε τις εισαγωγές για συναλλαγματικούς λόγους, ενώ η παραγωγή βιομηχανικής μαστίχας και γόμας για τα βερνίκια τσάκισε το χιώτικο μονοπώλιο.
Η ίδρυση το 1939 της Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου με ενέργειες του πρώτου προέδρου της Καλλιμασιώτη γιατρού Γιώργου Σταγκούλη έδωσε νέα δυναμική ώθηση στις εξαγωγές της μαστίχας στο εξωτερικό, καθώς και στην οικονομική ανάπτυξη των Μαστιχοχωρίων. Η Ένωση μέχρι και σήμερα αποτελεί την κινητήρια δύναμη των Μαστιχοχωρίων.
Χαρακτηριστικά των Μαστιχοχωρίων
Όλα σχεδόν τα Μαστιχοχώρια έχουν έντονο μεσαιωνικό χρώμα και η αρχιτεκτονική τους προέρχεται από τα χρόνια που στο νησί κυριαρχούσε η Μαόνα, η εταιρεία που εκμεταλλεύτηκε οικονομικά το νησί από το 1349 έως το 1566. Η Καλαμωτή, τα Μεστά, η Βέσσα, το Πυργί, οι Ολύμποι και η Ελάτα είναι μερικά από τα καλυτέρα διατηρημένα δείγματα αυτού του είδους.
Καλαμωτή
Η Καλαμωτή είναι το κεντρικότερο χωριό των Μαστιχοχωρίων. Χτισμένη στην πιο γόνιμη πεδιάδα του νησιού διατηρεί ακόμη στοιχεία της παλιάς ακμής. Η ζωή περιστρέφεται γύρω από την κεντρική πλατεία της. Ο κάμπος της Καλαμωτής φημίζεται για τα καρπούζια και τα λαχανικά του.
Μεστά
Τα Μεστά είναι ο πιο καλοδιατηρημένος μεσαιωνικός οικισμός της Χίου. Μαζί με το Πυργί και τους Ολύμπους αποτελούν τα λεγόμενα καστροχώρια του νησιού. Τα Μεστά φημίζονται για το κρασί τους και για το έθιμο του Αγά την Καθαρή Δευτέρα.
Βέσσα
Η Βέσσα είναι μεσαιωνικό χωριό χτισμένο μέσα σε λαγκαδιά. Τα σπίτια είναι στενά, ψηλά και μοιάζουν με πύργους.Πυργί
Το Πυργί είναι το μεγαλύτερο χωριό των Μαστιχοχωρίων. Είναι χτισμένο σε πεδινή έκταση και σε σχήμα κυκλικό. Στο κέντρο του οικισμού δεσπόζει μεγάλος Πύργος, που έδωσε και το όνομά του στο χωριό. Αξιοσημείωτη και εντυπωσιακή είναι η αρχιτεκτονική των σπιτιών και της εκκλησίας με τα «ξυστά» σχέδιά τους. Χαρακτηριστικό των Πυργούσων είναι η τοπική διάλεκτός τους (ντοπιολαλιά) με την τραγουδιστική έκφρασή της.
Ολύμποι
Οι Ολύμποι είναι Κάστρο – Χωριό χτισμένο τα μεσαιωνικά χρόνια. Τα ακραία σπίτια αποτελούν οχυρό τείχος προστασίας από εχθρικές επιδρομές. Στο κέντρο του χωριού υπάρχει ψηλός τετράγωνος πύργος. Ο οικισμός έχει χαρακτηριστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού διατηρητέος.Ελάτα
Η Ελάτα είναι χωριό με μεσαιωνικά στοιχεία. Η περιοχή βγάζει πολύχρωμα μάρμαρα. Εντυπωσιακή είναι η ακρογιαλιά της Αγίας Ειρήνης.

Πηγές:
1)Κοκκάλη Παντελή, Ανδρέας Ι. Πολεμίδης, Συμβολή εις την ιστορίαν της Χίου, Τόμος πρώτος, Αθήναι 1974.2)Χωρεάνθη Κώστα,Χίος – Τουριστικός Οδηγός,έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.3)AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό LeTourduMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.4)Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χίος 22008.5) Μπελλέ Χρίστου, Το Νησί Μαστίχα, Αθήνα 2006.6) Περρίκου Γιάννη, Η μαστίχα της Χίου, Χίος 1995.
































































Αμυντική Οργάνωση της Χίου κατά το Μεσαίωνα και την Τουρκοκρατία
Το Κάστρο της πόλης της Χίου
 Ιάκωβος Χίου 084.jpg


4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Αγγελής Μάνθος, Μερεσετζής Μάνος, Κασάπας Μιχάλης και Μαυράκης ΧαράλαμποςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01) Εργασία Α΄ Τριμήνου
Το Κάστρο της πόλης της Χίου
 Χίου από ψηλά.jpg




Μπαίνοντας στο λιμάνι της Χίου, δεξιά, βλέπει κανείς το Κάστρο της Χίου, κτίσμα από τη βυζαντινή εποχή, επισκευασμένο τα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Χτίστηκε απ’ τους Βυζαντινούς τον 9ο αιώνα και, κατεστραμμένο από τους πολέμους, ξαναχτίστηκε, μεγαλωμένο αρκετά, από τους Γενουάτες κατακτητές της Χίου τον 15ο αιώνα. Αλλά και στη διάρκεια της τουρκικής κατοχής του νησιού (1566-1912), το Κάστρο επισκευάστηκε πολλές φορές και οχυρώθηκε καλύτερα. Ευτυχώς, οι προμαχώνες και οι επάλξεις του διατηρούνται αρκετά καλά στις μέρες μας.
Μια βαθιά και πλατιά τάφρος(αυλάκι), η Σούδα, γεμάτη θαλασσινό νερό έζωνε προστατευτικά το τείχος του Κάστρου. Σήμερα, ένα μεγάλο τμήμα της χρησιμοποιείται ως χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων.
Την κεντρική είσοδο του Κάστρου αποτελεί η Νότια Πύλη πάνω από την τάφρο, η οποία προστατεύεται από έναν κυκλικό πύργο
Δίπλα στη θολωτή είσοδο του Κάστρου, μπορούμε να δούμε τη σκοτεινή και υγρή φυλακή του Μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα και των εβδομήκοντα προκρίτων του νησιού, που πιάστηκαν για τρομοκρατικούς λόγους αιχμάλωτοι από τους Τούρκους και τελικά απαγχονίστηκαν στις 23 Απριλίου 1822 κατά τη διάρκεια της επανάστασης στο νησί.
Πλάι στη φυλακή, υψώνεται επιβλητικό το παλάτι του Ιουστινιάνη, του κυρίαρχου του νησιού στα χρόνια της Γενουατοκρατίας(1346 – 1566), και το οποίο σήμερα είναι ερειπωμένο.
Πιο μέσα, στην άκρη της μικρής πλατείας, είναι το τούρκικο νεκροταφείο με τον τάφο του Καπουδάν-Πασά Καρά Αλή, αρχιναυάρχου, και των αξιωματούχων του τουρκικού στόλου, που σκοτώθηκαν κατά την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Ψαριανό πυρπολητή Κωνσταντίνο Κανάρη, στις 6-7 Ιουνίου του 1822.
Φήμες λένε ότι ο βυζαντινός αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Θ΄ ο Μονομάχος και οι συναυτοκράτειρες Ζωή και Θεοδώρα έχτισαν μια εκκλησία μέσα στο Κάστρο. Αν αυτή δεν ήταν το Πολιτικόν του χρυσόβουλλου του Παλαιολόγου, πιθανώς να είναι ο Άγιος Γεώργιος, η σημερινή κεντρική εκκλησία του Κάστρου, που τα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσε ως Τζαμί.
Μέσα στο Κάστρο μπορούμε, επίσης, να δούμε ένα τζαμί, το ονομαζόμενο Μπαϊρακλί, παλιά σπίτια της εποχής της Τουρκοκρατίας, καθώς και το βυζαντινό ή ενετικό πύργο (βίγλα), για παρατήρηση προς τη θάλασσα για προστασία από τυχόν εχθρικές επιδρομές, τον λεγόμενο Πύργο του Κουλά, ο οποίος σώζεται σήμερα ακέραιος.
Υπάρχουν ακόμη η βυζαντινή Κρύα Βρύση, παλιά δεξαμενή και δύο τουρκικά Λουτρά(θολωτά κτίσματα).
Στα σπίτια του Κάστρου την εποχή της Γενουατοκρατίας και της Τουρκοκρατίας στο νησί κατοικούσαν οι προύχοντες και ο στρατός των κατακτητών για λόγους ασφαλείας από εχθρικές επιδρομές και λεηλασίες.
Το Κάστρο της Χίου, τέλος, κατοικείται από τότε που κτίστηκε μέχρι και σήμερα.
Πηγές:


1) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος Ημερολόγιο 1973.
2)Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.3)Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος 22008.





























































Το Κάστρο της Βολισσού

4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Σεζένια Μάρκελλος, Ψαρράς Κώστας, Χούλης Σταμάτης και Σιδερίδης Άγγελος
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου



Το Κάστρο της Βολισσού της Χίου


 Βολισσού.jpg


Η Βολισσός, χωριό σε απόσταση 40 χιλιομέτρων από την πόλη της Χίου, αποτελεί το κέντρο των Βορειοχώρων. Χτισμένη στη ρίζα και στις πλαγιές μικρού λόφου δεσπόζει στον Κάμπο της Βολισσού.
Είναι πολύ παλιό χωριό με κύριο χαρακτηριστικό του τους μικρούς δρόμους και τα στενά δρομάκια. Η κορυφή του λόφου στις πλαγιές του οποίου έχει χτιστεί το χωριό, στεφανώνεται από το Κάστρο, τον Πύργο, όπως το λένε οι Βολισσιανοί.
Το Κάστρο χτίστηκε τη βυζαντινή εποχή από το στρατηγό του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, τον Βελισάριο, ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση εξορίστηκε εκεί τον 6ο αιώνα, όταν τυφλώθηκε. Λέγεται μάλιστα ότι από αυτόν πήρε το όνομά του και το χωριό. Τα κύματα έριξαν ναυαγό στις ακρογιαλιές της Βολισσού τον πολυνίκη στρατηγό στο μακρινό ταξίδι του προς τις αυτοκρατορικές κτήσεις της Αφρικής. Σε ανάμνηση, έτσι, της σωτηρίας του έχτισε το περίφημο κάστρο, το Κάστρο Βελισάριου, όπως το ονόμασαν οι Γενουάτες ιστορικοί Ιερώνυμος, Μιχαήλ και Αυγουστίνος Τζουστινιάνι. Υπάρχει βέβαια και η άποψη ότι το Κάστρο χτίστηκε μάλλον τον 11ο αιώνα.
Έχει σχήμα τραπεζοειδές με έξι κυκλικούς πύργους – προμαχώνες και κατασκευάστηκε από τοπική σκουρόχρωμη πέτρα. Γενικά διατηρείται σε καλή κατάσταση, παρόλο που τα τείχη του είναι μισογκρεμισμένα, ενώ οι προμαχώνες του έχουν καταρεύσσει. Στο εσωτερικό του υπήρχαν χτίσματα όπως δωμάτια, δεξαμενές και εκκλησίες, που δυστυχώς σήμερα δεν σώζονται.
Είναι χτισμένο σε στρατηγική θέση, σε υψόμετρο 230 μέτρων. Αποτελούσε το σημαντικότερο αμυντικό οχυρό της Βόρειας Χίου και προστάτευε το Βορειοδυτικό τμήμα του νησιού από τυχόν πειρατικές ή εχθρικές επιδρομές, σε συνδυασμό πάντα με άλλα οχυρωματικά έργα (πύργοι, βίγλες ή φρυκτωρίες), που υπήρχαν διάσπαρτα στα χωριά της Αμανής.
Κατά τον 15ο αι. το Κάστρο επισκευάστηκε και πήρε την τελική του μορφή από τους Γενοβέζους κατακτητές του νησιού. Η ντόπια παράδοση θέλει το Κάστρο να συνδέεται με υπόγεια σήραγγα με τη συνοικία Πύθωνα της Βολισσού, για την κάλυψη των αναγκών ύδρευσης και επικοινωνίας σε περιπτώσεις πολιορκίας.
Σήμερα, στο εσωτερικό του Κάστρου δεν υπάρχει τίποτα από τα παλιά κτίσματα, ενώ τα τείχη του είναι σε ορισμένα σημεία μισογκρεμισμένα και μεγάλα τμήματα των προμαχώνων έχουν καταρρεύσει.
Τα τελευταία χρόνια το Κάστρο της Βολισσού φωτίζεται κατά τις νυχτερινές ώρες και έτσι φαίνεται πολύ εντυπωσιακό.

Πηγές:

1)Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
2) AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό LeTourduMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.
3) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χίος 22008.
4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος Ημερολόγιο 1973.
5) http:visit-chios.blogspot.gr/2011/04/blog-post_2731.html





















































Το Κάστρο των Αρμολίων


 Αρμολίων.jpg



4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Γεωργαλά Αφροδίτη, Γανιάρη Ευαγγελία, Καΐτη Όλγα και Βουγάδη ΠαρασκευήΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ Ο1)Εργασία Α΄ Τριμήνου
Το Κάστρο της Ωριάς ή των Απολίχνωνστα Αρμόλια της Χίου
 Αρμολ.jpg

Σε απόσταση 21 χιλιομέτρων από την πόλη της Χίου, πάνω στην κορυφή του βουνού Λυκούρι και στα βόρεια του χωριού Αρμόλια της νότιας Χίου βρίσκεται το από τα χρόνια της Βυζαντινής Κατοχής του νησιού χτισμένο Κάστρο της Ωριάς ή των Απολίχνων. Το ευρύτερα γνωστό σήμερα ως Κάστρο των Αρμολίων είναι σύγχρονο με τα άλλα 2 κάστρα του νησιού, τα οποία βρίσκονται στην Βολισσό και στα Καμπιά. Το Κάστρο των Αρμολίων, κατά τον Ν. Ζ. Περρη, το ανακατασκεύασε το 1420 και το μεγάλωσε στην έκταση των σημερινών ερειπίων του, ο Νικόλαος Μπάνκα – Ιουστινιανής, Ποτεστάτος, τότε, της Χίου. Σύμφωνα ωστόσο, με επιγραφή που υπάρχει στον ερειπωμένο ναό του Κάστρου, ο οποίος είναι αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη, εκείνο χτίστηκε γύρω στο 1445 απ’ τον OttoboneGustiniani. Επειδή, όμως, λέγεται και «Κάστρο του Απολίχνου ή των Απολίχνων», τη δεκετία του 1960 ο τότε έφορος Αρχαιοτήτων Χίου και διακεκριμένος μελετητής της Χιακής ιστορίας Αντώνης Στεφάνου υποστήριξε, βασιζόμένος σε άγνωστη μέχρι τότε μαρτυρία, ότι ο πρώτος ιδρυτής του Κάστρου ήταν ο βυζαντινός στρατηγός Απολίνεω και το όνομα του παραφθαρμένο, μας το παρέδωσε ως «Κάστρο του Απολίχνου».Η ονομασία του ως Κάστρο της Ωριάς έχει σχέση με τη διαδεδομένη σ’ όλο τον ελληνικό χώρο παράδοση της πολιορκίας για πολλά χρόνια από εχθρικό στρατό ενός κάστρου, στο οποίο κατοικεί μέσα η Ωριά (Ωραία κόρη, βασίλισσα). Απόρθητο κάνουν το κάστρο τόσο η δυνατή του οχύρωση, όσο και η ευνοϊκή για την άμυνα θέση του. Το κάστρο τελικά κυριεύεται με προδοσία και η ηρωίδα, για να μην πέσει στα χέρια των εχθρών, γκρεμίζεται απ’ το τείχος και σκοτώνεται. Το Κάστρο των Αρμολίων αποτελούσε σημαντική οχύρωση για την περιοχή αυτή των Μαστιχοχωρίων. Από τους πύργους του η μάτια καλύπτει πολύ μεγάλο οπτικό πεδίο. Το Κάστρο αυτό μπορούσε να ήταν ένα κέντρο φρυκτωριών, που με τη σειρά του θα μετέδιδε τα μηνύματα που έπαιρνε από τις μικρότερες παραλιακές φρυκτωρίες στα υπόλοιπα οχυρά. Κατά την εποχή της Γενουατοκρατίας(1349-1566) στο νησί είχε χρησιμοποιηθεί σαν διοικητικό κέντρο των Μαστιχοχωρίων. Έτσι φτάνει κάνεις στο συμπέρασμα πως η τόσο σημαντική από φυσικού της οχυρή του θέση θα ήταν δευτερεύουσα μιας και τα ιδία τα χωριά, και ιδιαίτερα εκείνα των Μαστιχοχωρίων, ήταν οχυρωμένα με επαρκή οπωσδήποτε οχύρωση. Έτσι, μόνο σε έσχατη ανάγκη κατά τη διάρκεια μιας ληστρικής πειρατικής επιδρομής το Κάστρο των Απολίχνων χρησιμοποιήθηκε σαν ένα ασφαλές καταφύγιο πάνω στη δυσπρόσιτη κορυφή του για τους κατοίκους των γύρω χωριών. Ο Γάλλος περιηγητής, Αδόλφος Τεστεβίδ επισκέφθηκε το Κάστρο των Αρμολίων το 1872 και έγραψε γι’ αυτό τα εξής:
Κοντά στα Αρμόλια, υψώνονται τα ερείπια ενός καλοδιατηρημένου γενουάτικου πύργου, ο οποίος κατασκευάστηκε από την οικογένεια Ιουστινιάνη το 1440 και ονομάζεται Απολύχνη. Είχε ένα πολύ στέρεο περιφραγμένο περιβόλι, διπλό σε έκταση, και αριθμούσε 62 θολωτά δωμάτια και 2 μεγάλες δεξαμενές. Πάνω στην πόρτα του αναγράφεται η ημερομηνία κατασκευής του.
Πηγές:1)Περρή Νίκου Ζ. , Ο Κάμπος, τ. 1, Χίος 1972. 2) Χωρεάνθη Κώστα,
Χίος Ημερολόγιο 1973.
3)Χωρεάνθη Κώστα,
Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
4)AdTestevuide,
Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικόLeTour
duMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.
5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. ,
Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες,
Χίος22008.











































Βίγλες στη Χίο

 3.JPG


Βίγλες Δημοτικής Ενότητας Αγίου Μηνά Χίου4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Δεββές Φώτης, Μαρτάκης Θανάσης, Γιαλιάς Κώστας και Καραμαούνας ΑντώνηςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Α΄ ΤριμήνουΟι Βίγλες της Δημοτικής Ενότητας Αγίου Μηνά Χίου (Νεοχωρίου ή Γαδαρά και Αγίας Ελένης) Βίγλες Χίου (γενικά στοιχεία)
Θα ξεκινήσουμε την εργασίας μας παραθέτοντας κάποια γενικά στοιχεία για τις Βίγλες της Χίου.Πιο συγκεκριμένα, οι Βίγλες, που ονομάζονται επίσης και Φρυκτωρίες λόγω της μετάδοσης σημάτων με φωτιά τη νύχτα σε μακρινές αποστάσεις, ήταν παρατηρητήρια σημαντικά για το αμυντικό σύστημα του νησιού από τα μέσα του 14ου αιώνα έως και τις αρχές του 19ου αιώνα μ. Χ. Πρόκειται για κυλινδρικά κτίρια, εκτός από τη Βίγλα Κουλά στο Κάστρο της Χίου, η οποία είναι ημικυκλική, των 12 έως 20 μέτρων ύψος με 15 μέτρα διάμετρο. Έκαναν την δουλειά που κάνουν τα σημερινά ΡΑΝΤΑΡ. Αυτοί οι πύργοι παρατήρησης προφύλασσαν το νησί από πειρατικές και εχθρικές θαλάσσιες επιδρομές, συνδυάζοντας τη λειτουργία τους με τα άλλα κάστρα και πύργους που είχαν χτίσει οι Γενουάτες πάνω στη Χίο (1346-1564). Γι’ αυτό το λόγο, οι Βίγλες είναι κατασκευασμένες σε τέτοια μέρη, δηλαδή κυρίως σε υψώματα πάνω από τη θάλασσα, ώστε να κατοπτεύουν πλήρως το σύνολο των ακτών του νησιού, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στους κόλπους και τους όρμους που προσφέρονταν για αραξοβόλι των πλοίων. Μόλις οι βιγλάτορες έβλεπαν από κάποια Βίγλα κάποιο εχθρικό σκάφος στη θάλασσα, ειδοποιούσαν η μία την άλλη με το άναμμα φωτιάς ή με την ανύψωση καπνού, και γρήγορα όλο το νησί γνώριζε για την άφιξη του ύποπτου πλοίου. Έτσι, ειδοποιούνταν έγκαιρα οι κάτοικοι του νησιού, που κατέφευγαν στα οχυρωμένα κάστρα ή στους πύργους. Αυτή η αμυντική γραμμή συνέχισε να χρησιμοποιείται και μέσα στην Τουρκοκρατία (1566-1912).Στην κορυφή της κάθε Βίγλα είχε ένα δωμάτιο για τους βιγλάτορες και ους 2-3 φύλακες που φύλαγαν σκοπιά. Στο δωμάτιο αυτό, μπορούσε κανείς να ανέβει μόνο με ανεμόσκαλα, την οποία μετά τραβούσε επάνω κι έτσι κανείς δεν μπορούσε να τον πειράξει. Από το δωμάτιο ο βιγλάτορας μπορούσε να ανέβει στο δώμα της Βίγλας, μια στρογγυλή ταράτσα, από όπου παρατηρούσε το πέλαγος και τις γειτονικές του Βίγλες. Σε περίπτωση ανάγκης άναβε φωτιά για να στείλει το σήμα του. Από εκεί επάνω μπορούσε ακόμη και να αμυνθεί από τις πολεμίστρες εάν κάποια μικρή ομάδα έκανε επίθεση στη Βίγλα.Η Χίος πρέπει να είχε περιμετρικά γύρω στις 50 Βίγλες. Τόσες υπολογίζεται ότι χρειάζονται για να κάνει το σήμα με φωτιά ή καπνό, το γύρω του νησιού. Σήμερα αν ψάξουμε μπορούμε να βρούμε γύρω στις 30, λίγες από τις οποίες όμως σώζονται σε καλή κατάσταση πλέον. Η Βίγλα του Νεοχωριού ή Γαδαρά

 Γαδαρά.JPG


Ακολουθώντας τον αγροτικό δρόμο που ξεκινάει από την Εκκλησία της Υπαπαντής του Σωτήρος Χριστού έξω από το χωριό Νεοχώρι, και αφού διανύσουμε 2 χλμ. ασφαλτοστρωμένου αγροτικού δρόμου συναντάμε τη Βίγλα του Νεοχωριού ή Γαδαρά. Ονομάζεται έτσι γιατί είναι χτισμένη σε ένα ύψωμα, στη θέση Γαδαράς του Νεοχωρίου. Ελέγχει τις ακτές εκείνες της ανατολικής Χίου που εκτίνονται από την Αγία Ερμιόνη μέχρι και την Βοκαριά. Βρίσκεται στην κορυφή του λόφου ο οποίος κατερχόμενος καταλήγει στην παραλία της Αγίας Φωτεινής ή Καμαρίου. Εντυπωσιάζει από τη βίγλα η θεά προς τις απέναντι Μικρασιατικές ακτές κι όταν έχει καθαρό καιρό προς τη Σάμο και την Ικαρία. Είναι μισογρεμισμένη(έχουν πέσει περίπου τα τρία τέταρτα αυτής), με άμεσο κίνδυνο να καταρρεύσει τελείως, και δεν έχει υποστεί καμιά ανθρώπινη παρέμβαση. Παρ’ όλα αυτά, ό,τι έχει απομείνει δεν σε αφήνει αδιάφορο γι’ αυτό το ιστορικό μέρος. Η Βίγλα της Αγίας Ελένης



 Αγίας Ελένης.JPG



Μια από τις κοντινές και σημαντικές Βίγλες του νησιού είναι αυτή της Αγίας Ελένης. Βρίσκεται στο λόφο μεταξύ του εργοστασίου της Δ.Ε.Η. και της γραφικής παραλίας του Καρφά. Ονομάζεται Βίγλα της Αγίας Ελένης από το ομώνυμο εκκλησάκι που είναι χτισμένο πολύ κοντά της. Ελέγχει το στενό μεταξύ Χίου και Μ. Ασίας, τον κόλπο του Καρφά και βλέπει ό,τι πλησιάζει από νότια, νοτιοδυτικά και από βόρεια προς το λιμάνι της πόλης της Χίου. Άλλωστε, στον Καρφά έχουμε την κοντινότερη απόσταση μεταξύ της Χίου και των απέναντι Μικρασιατικών ακτών. Η Βίγλα της Αγίας Ελένης είναι ανακατασκευασμένη με σύγχρονα υλικά. Η πρόσβασή της είναι πολύ εύκολη από τον κεντρικό δρόμο που ενώνει την πόλη της Χίου με τον Καρφά. Τέλος, δίπλα στη Βίγλα έχει χτιστεί τα τελευταία χρόνια ένα μικρό πέτρινο θεατράκι στο οποίο το καλοκαίρι πραγματοποιούνται πολιτιστικές εκδηλώσεις από τον Μορφωτικό Εκπολιτιστικό Όμιλο Θυμιανών.
Πηγές:1)2ο Σύστημα Ναυτοπροσκόπων Χίου,
Βιγλίζοντας, Κείμενα – Επιμέλεια: Νίκος Π. Γανιάρης, Αρχηγός Συστήματος, Χίος Νοέμβριος 2000.
2) Χωρεάνθη Κώστα – Τσικριτέα Χωρεάνθη Ελένης,
Χίος Ημερολόγιο 1973.
3) Σωτηράκη Δημήτρη Ν. ,
Το Νεοχώρι της Χίου, Ιστορία – Λαογραφία, Χίος 2011.
4) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. ,
Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –
Οινούσσες, Χίος 22008.
5) Πρωάκη Κυριάκου,
Λαογραφικοί θησαυροί Θυμιανών, Χίος 22003.
6) Προσωπικές φωτογραφίες.



























































Θρηκευτικά μνημεία Χίου
4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Μανωλάκη Βάσω, Κάβουρα Χρυσαυγή, Καψάλη Χρυσούλα και Γεωργούλη ΜαριάνθηΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01)Εργασία Α΄ Τριμήνου
Τα ψηφιδωτά της Ιεράς Νέας Μονής Χίου


PA270053.JPG



Η Ιερά Νέα Μονή της Χίου ιδρύθηκε στα μέσα του 11ου αιώνα από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο τον Θ΄ τον Μονομάχο. Η ονομασία «Νέα» φανερώνει ότι προϋπήρχε στη θέση της παλαιότερο μοναστήρι. Βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του νησιού, σε οδική απόσταση 12 χιλιομέτρων από την πόλη της Χίου.Στη Νέα Μονή η εικονογραφική έκφραση του περιεχομένου της λατρείας πήρε στα ψηφιδωτά την τελειότερη ίσως μορφή της. Το ψηφιδωτό ξεκινά απ’ την μακρινή Ανατολή με τις εξελληνισμένες περιοχές απ’ την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου (4ος π. Χ. αιώνας), όπου μία τέχνη λαϊκή ζούσε παράλληλα με τη μνημειώδη ελληνιστική τέχνη. Η λαϊκή αυτή τέχνη στα βυζαντινά χρόνια χρησιμοποιήθηκε για την ανακτορική διακόσμηση. Χαρακτηριζόταν από ένα ρυθμικό περιεχόμενο στη σύνθεση και περισσότερο στην πτυχολογία, στην εκφραστικότητα της γραμμής και τη ζωηρότητα των χρωμάτων. Επίσης, τα ζωγραφικά έργα της εποχής εκείνης είχαν ως πηγή έμπνευσης τις μορφές και το θεματικό περιεχόμενο της ελληνιστικής εποχής. Η βυζαντινή τέχνη κατόρθωσε να ξεπεράσει τα πρότυπα της έμπνευσης και των πηγών της και δημιούργησε νέες μορφές και εκφράσεις, μια νέα «καινή» αντίληψη του κόσμου και της πίστης. Εδώ, το θρησκευτικό βίωμα έφτασε στις υψηλότερες καλλιτεχνικές πραγματοποιήσεις και το αισθητικό του αποτέλεσμα είναι μοναδικό.Η τελειότερη ίσως σύνθεση των δύο παραπάνω ζωγραφικών τάσεων, πραγματοποιήθηκε στις ψηφιδωτές ζωγραφικές παραστάσεις της Νέας Μονής. Οι ανώνυμοι τεχνίτες που δούλεψαν εδώ, άφησαν στο έργο τους τη σφραγίδα της μεγαλοφυΐας τους και της ανωνυμίας τους σφραγίδα δωρεάς, που τους δόθηκε από το Θεό και που την έθεσαν στην υπηρεσία του Θεού και των πιστών.Αυτό που πάντως κάνει ξεχωριστή τη Νέα Μονή είναι ο βυζαντινός διάκοσμός της, τον οποίο συναντάμε μόνο σε τρεις ναούς στην Ελλάδα. Τον χαρακτηρίζει η δραματική έκφραση και η λιτότητα των Αγίων μορφών που εικονίζει. Η ποιότητά τους φανερώνει ότι οι καλλιτέχνες των ψηφιδωτών προέρχονταν από τα αυτοκρατορικά εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης.Ο ψηφιδωτός διάκοσμος της Νέας Μονής είναι έργο που χρονολογείται στον 11ο αιώνα και αποτελεί μέρος της αυτοκρατορικής χορηγίας για την ανέγερση της Μονής. Είναι μαζί με τη Μονή του Όσιου Λουκά στη Βοιωτία και τη Μονή Δαφνίου ένα από τα τρία σύνολα μωσαϊκών μεσοβυζαντινής εποχής, που σώζονται σήμερα στον ελλαδικό χώρο .Η τέχνη των ψηφιδωτών στον εσωνάρθηκα, στον πρόναο, στον κυρίως ναό και στο ιερό του Καθολικού της Νέας Μονής είναι απαράμιλλη.Στον εσωνάρθηκα απεικονίζονται η Ανάσταση του Λαζάρου, ο Νιπτήρας, η Προδοσία του Ιούδα, η Ανάληψη, η Πεντηκοστή και στον τρούλο η παράσταση της Παναγίας με οκτώ ολόσωμους μάρτυρες να στέκονται γύρω της.Στον πρόναο δεσπόζουν αυστηρές μορφές, γεμάτες από την αφοσίωση στην πίστη και τη χριστιανική αρετή. Μορφές, όπως ο Άγιος Θεοδόσιος, ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο Άγιος Παντελεήμων, ο Όσιος Ευφράνωρ, με την επιβλητική τους παρουσία, μένουν ανεξίτηλες στη μνήμη, φτάνει και μια φορά να τις κοιτάξει κανείς. Στον κυρίως Ναό, στις κόγχες των αψιδωτών τριγώνων που κρατάνε τον τρούλο, και στα τύμπανα, οι κυριότερες «φάσεις» από τη ζωή του Χριστού, δίνονται με τρόπο συναρπαστικό και με μια εσωτερική κίνηση, που φανερώνει βαθύτατο πάθος για την καλλιτεχνική έκφραση των θρησκευτικών βιωμάτων των ανωνύμων δημιουργών. Το μαύρο ψηφί κυριαρχεί στις παραστάσεις των στιγμών του Πάθους, ενώ στις χαρμόσυνες, το χρυσό γίνεται το μέσο για να δοθεί η «Gloria», η αστραφτερή «αγαλλίασις των εν ουρανώ και επί της γης»(η «εις Άδου Κάθοδος» είναι μια θριαμβευτική ανύψωση του ανθρωπίνου στοιχείου). Αξιοπρόσεχτη, εκτός απ’ τις άλλες, είναι και η παράσταση της Βάπτισης, όπου ο Ιορδάνης πηγάζει απ’ το κεφάλι του Χριστού. Ανάμεσα στον τρούλο και στις κόγχες διασώζονται οι ευαγγελιστές Μάρκος και Ιωάννης, καθώς και δύο Σεραφείμ.Απ’ τα ψηφιδωτά του ιερού, αξιοπρόσεχτα είναι αυτά που παριστάνουν, δεξιά κι αριστερά απ’ την κόγχη, τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. Συγκλονιστική εντύπωση προξενεί μια μαυροφορεμένη Παναγία, στην κόγχη, ολόσωμη, καταπρόσωπη, σε στάση δέησης και χωρίς να κρατάει το βρέφος Ιησού.
 Μονή.JPG
Πηγές:1) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ. χ.
2) Χωρεάνθη Κώστα, «Η Νέα Μονή της Χίου (Ιστορία και τέχνη)», Χίος
Ημερολόγιο 1974.3) 4ο Γυμνάσιο Χίου, Οι Παναγιές της Χίου, Χίος Αύγουστος 2002.4) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος 22008.5)Προσωπικές φωτογραφίες.









































Συνέντευξη του Αρχιμανδρίτη π. Διονυσίου Παπανικολάου, Ιερέα της Ιεράς Νέας Μονής Χίου σε μαθητές της Γ΄ Τάξης του 4ου Γυμνασίου Χίου(Πιλοτικού) στα πλαίσια του μαθήματος της Τοπικής Ιστορίας. Η συνέντευξη δόθηκε στις 26-2-2013 ημέρα Σάββατο και αφορά την ιστορίας της Μονής. Οι ερωτήσεις είχαν ετοιμαστεί από τους μαθητές του τμήματος Γ3 και τη συνέντευξη πήραν οι μαθήτριες Σημηριώτη Αγλαΐα, Φιστέ Φωτεινή και Φωτεινού Λεμονιά. Την τεχνική κάλυψη της συνέντευξης είχαν οι μαθητές Πυλιώτης Ματθαίος, Τζήκας Χαράλαμπος‏


























































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Κυτριλάκη Καίτη, Κουγιούλης Περικλής, Λαγός Πάρης και Μαδωνής ΠέτροςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου
Η Ιερά Μονή Μερσυνιδίου στο Βροντάδο της Χίου
ΙΣΤΟΡΙΑ


PA210004.JPG


Η Ιερά Μονή της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας είναι γνωστή και ως Μονή Μερσινιδίου, ή απλά Μερσινίδι. Ιδρύθηκε το 1887 στην περιοχή Παλαιόπυργος της περιφέρειας Βροντάδου, πάνω στις βραχώδεις ακτές στις οποίες απολήγουν οι πρόποδες του οροπεδίου του Αίπους. Βρίσκεται 7 περίπου χιλιόμετρα βορείως της πόλης της Χίου.Πιο συγκεκριμένα, στο μέρος εκείνο είχε πάει κάποτε για ψάρεμα με τον αδελφό του Δημήτριο, ο ιερομόναχος Χριστόφορος Σερέμελης, ιερέας τότε στον Ιερό Ναό τής Παναγίας της Ερυθιανής στο Βροντάδο, και βρήκαν να επιπλέουν στη θάλασσα δύο κομμάτια ξύλο. Τα πήραν για να τα κάψουν στη φωτιά τους, αλλά αυτά δεν καίγονταν. Τα καθάρισαν και διαπίστωσαν με δέος ότι ήταν η εικόνα της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας κομμένη στα δύο. Ο ιερομόναχος θεώρησε ότι αυτό πού συνέβη ήταν θεία βούληση και σημάδι από την Παναγία και αποφάσισε να κτίσει στην ακτή εκεί όπου βρέθηκε η εικόνα, μοναστήρι προς τιμή της. Τοποθέτησε λοιπόν την εικόνα σε ένα προσκυνητάρι, αλλά εκείνη μεταφερόταν, ως εκ θαύματος στη θέση πού σήμερα είναι κτισμένο το Ιερό Βήμα του Καθολικού της Μονής. Εκεί βρισκόταν μια μυρτιά και έτσι ο ιερομόναχος κατάλαβε ότι ο Ναός που θα κτίσει θα αφιερωθεί στην Παναγία τη Μυρτιδιώτισσα.Στις 14 Ιουλίου του 1900 μετά την ανέγερση του Καθολικού και τη δημιουργία κελιών από τον ιερομόναχο Χριστόφορο τελέστηκαν τα εγκαίνια της Μονής από τον τότε Μητροπολίτη Χίου Κωνσταντίνο Δεληγιάννη.Ο ηγούμενος, πλέον, Χριστόφορος υλοποίησε μεγάλα και πολύ σημαντικά έργα στη Μονή. Ίδρυσε μεγάλη Βιβλιοθήκη στη Μονή. Έκτισε λίγο αργότερα, το 1904 συγκεκριμένα, και δεύτερο Ναό εντός των τειχών του μοναστηριού, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Χριστόφορο. Έκτοτε άρχισαν να πολλαπλασιάζονται και τα κτήματα της Μονής από προσφορές και δωρεές των πιστών. Κάποια απ’ αυτά ήταν το μετόχι των Αγίων Αναργύρων στην Λαγκάδα, ο Άγιος Μακάριος του Βροντάδου, καθώς και κτήματα με ελιές και αμπέλια ολόγυρα της Μονής στις πλαγιές του Αίπους. Την ανάπτυξη αυτή γνώρισε το μοναστήρι έως το τέλος της ζωής του ηγουμένου Χριστόφορου Σερέμελη στις 3 Μαΐου του 1921.Ηγούμενος στη συνέχεια ανέλαβε ο Αμβρόσιος Μίχαλος. Επί της ηγουμενίας του, η οποία διήρκησε έως το 1948 που εκοιμήθη, η Βιβλιοθήκη της Μονής εμπλουτίστηκε με πλήθος βιβλίων. Την δεκαετία του πενήντα αριθμούσε πλέον χιλιάδες τόμους. Στις προθήκες της έχουν συλλεχθεί κυρίως από δωρεές και φυλάσσονται σπάνια έγγραφα γραμμένα από μοναχούς.Πολλές υπηρεσίες προσέφερε η Μονή κατά την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Υποδέχτηκε τότε και περιέθαλψε πολλούς κατατρεγμένους πρόσφυγες από τα απέναντι μικρασιατικά παράλια.Αξιόλογη και σπουδαία ήταν η δράση του μοναστηριού στα δύσκολα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής του νησιού(1941-1944), τόσο στον τομέα της φιλανθρωπίας, όσο και στην Εθνική Αντίσταση. Έβαλε μάλιστα σε κίνδυνο πολλές φορές και αυτή την ίδιας την ύπαρξή του ως μοναστήρι. Για την αντιστασιακή της δράση τιμήθηκε από την κυβέρνηση της Νέας Ζηλανδίας και από Βρετανούς αξιωματικούς.Το 1948 τρίτος και τελευταίος ηγούμενος της Μονής ανέλαβε ο Χριστόφορος Γεραζούνης, ο οποίος εκοιμήθη το 1994.Η Μονή στην ακμή της αριθμούσε 15-20 μοναχούς, ενώ το 1984 είχε μόλις 8. Σήμερα στη Μονή ζει μόνο ένας ιερομόναχος, ο Βικέντιος Γιαννάκος από τα Ψαρά. Από το 1994 την ευθύνη της λειτουργίας της Μονής την έχει αναλάβει η Μητρόπολη Χίου.Αξίζει να αναφερθεί το γεγονός ότι μεγάλες και αναρίθμητες είναι οι δωρεές των Χιωτών εφοπλιστών και μη προς τη Μονή.Το μοναστήρι γιορτάζει στις 24 Σεπτεμβρίου την εύρεση της εικόνας της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, πολιούχου των Κυθήρων. Γιορτάζει, επίσης, στις εορτές των δύο παρεκκλησίων της, του Αγίου Χριστοφόρου στις 9 Μαΐου και των Αγίων Πάντων.ΚΤΙΡΙΑΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ
Το κτίσμα της μονής έχει το καθαρό λευκό χρώμα, το οποίο λάμπει από μακριά καθώς ο προσκυνητής πλησιάζει από το Βροντάδο. Ξεχωρίζουν έντονα οι δύο γαλάζιοι τρούλοι του Καθολικού που ομοιάζουν του ουρανού και στους οποίους απεικονίζονται εσωτερικά οι εικόνες του Παντοκράτορος Χριστού και της Παναγίας αντίστοιχα. Ο ναός έχει σταυροειδές σχήμα και τρεις πόρτες, από τις οποίες οι δύο βρίσκονται νότια και η μία δυτικά. Σε ευδιάκριτο σημείο του βόρειου τοίχου του Καθολικού βρίσκεται το προσκυνητάρι της θαυματουργού εικόνας της Παναγίας της Μυρσινιδιώτισσας, η οποία κατά θαυμαστό τρόπο αναβλύζει τη μυρωδιά της θάλασσας.Το Καθολικό της Μονής είναι εσωτερικά κοσμημένο με τοιχογραφίες δύο περιόδων(η πρώτη από τον αγιογράφο Γεώργιο Παναγιωτάκη) και με χαρακτηριστικές παλιές φορητές εικόνες. Απ’ αυτές ξεχωρίζουν, η εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας, η οποία απεικονίζεται μαζί με τον Άγιο Κωνσταντίνο, τον Άγιο Χαράλαμπο και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και η εικόνα του Χριστού ως Μέγα Αρχιερέως. Εκθαμβωτικό είναι επίσης και το τέμπλο του Καθολικού, το οποίο είναι επενδεδυμένο με μάρμαρο νεοκλασικής διακόσμησης, το οποίο είναι λεπτομερώς διαμορφωμένο και στηρίζει τις εικόνες, οι οποίες αγιογραφήθηκαν στη Μονή των Αγίων Πατέρων το 1907.
Στην είσοδο της Μονής δεσπόζει το πυργόμορφο καμπαναριό με τον γαλάζιο τρούλο. Κάτω από τη Μονή, προς την βραχώδη ακτή, βρίσκεται το κοιμητήριο, ενώ δίπλα σε ένα μικρό πλάτωμα δεσπόζει ένας μεγάλος σταυρός, που φεγγοβολάει τη νύχτα. Χαμηλότερα συναντάμε ένα μικρό λιμανάκι, το οποίο φιλοξενεί την παράδοση του αγιασμού των καϊκιών στην αρχή της αλιευτικής περιόδου.Πηγές:
1) Ανωνύμου, «Μονές της Χίου» , Εφημερίδα Τα Νέα, Ένθετο, Τόμος
15, Αθήνα 2010, σσ. 86-99.
2)Λιαδή Γεωργίου, πρωτοπρεσβυτέρου, «Χιακός Μοναχισμός»,
Ημερολόγιο Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών 1991,
χ. α. σ.
3) Χωρεάνθη Κώστα – Τσικριτέα Χωρεάνθη Ελένης, Χίος Ημερολόγιο 1972.
4) Χαλκιά – Στεφάνου Πόπης, Τα μοναστήρια της Χίου, Αθήναι 2003.
5) 4ο Γυμνάσιο Χίου, Οι Παναγιές της Χίου, Χίος Αύγουστος 2002.
6) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –
Οινούσσες, Χίος 22008.
7) Προσωπικές φωτογραφίες.



























































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2 Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Δελλιός Λεωνίδας, Μαυριάνος Γιάννης και Πάδης ΝίκοςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01) Εργασία Α΄ ΤριμήνουΙερός Παρθενών Παναγίας Βοηθείας Χίου

PB280007.JPG

Ιστορία
Ο Ιερός Παρθενών της Παναγίας Βοηθείας βρίσκεται στη βορειοδυτική άκρη της πόλης της Χίου πάνω σε λόφο, στο δρόμο προς τις Καρυές και τη Νέα Μονή. Ιδρύθηκε από τον Άγιο Άνθιμο τον Χίο, το 1930. Ο κύριος λόγος της δημιουργίας του μοναστηριού ήταν να φιλοξενήσει τις μοναχές, οι οποίες βρήκαν καταφύγιο δίπλα στην πνευματική μορφή του Άγιου Άνθιμου, μετά από τους διωγμούς που υπέστησαν από τους Τούρκους στην Μικρά Ασία.Η κατασκευή της Μονής άρχισε το 1928. Σ’ αυτήν βοήθησαν πλούσιοι χριστιανοί με οικονομικές προσφορές, ενώ άλλοι βοήθησαν στο κτίσιμο. Το 1930 ολοκληρώθηκε η κατασκευή.Η Μονή περιβάλλεται από ψηλό τείχος και εκτός από το Καθολικό, που είναι αφιερωμένο στην Παναγία περιλαμβάνει κελιά σε περιμετρική διάταξη, Τράπεζα, αρχονταρίκι, βιβλιοθήκη, κρήνη και το «Πολυτεχνείον» (εργαστήρια ραπτικής, πλεκτικής, κεντήματος, υφαντουργίας και αγιογραφίας). Γύρω από το Μοναστήρι υπάρχει δασύλλιο που προσφέρει δροσιά και όμορφη θέα προς την πόλη και τη θάλασσα.Οι μοναχές, που φιλοξενούσε αρχικά ήταν 30, αλλά ο αριθμός τους αυξήθηκε σταδιακά, φτάνοντας κάποτε και τις 85.
Η προσφορά της Μονής
Η Μονή βοήθησε πολλούς άπορους και ταλαιπωρημένους ανθρώπους. Γι’ αυτό και έγινε καταφύγιο για τους πονεμένους ανθρώπους. Επίσης, έχουν γίνει πολλά θαύματα, τα οποία οφείλονται στις δύο θαυματουργές εικόνες της Παναγιάς της Βοηθείας και του Άγιου Άνθιμου.Οι κύριες απασχολήσεις των μοναστριών ήταν μέχρι και πριν 12 χρόνια η αγιογραφία, η υφαντική, τα εργόχειρα, η πλαστική, η ραπτική, το κέντημα και η μικροτεχνία. Η Μονή σήμεραΣτη Μονή εγκαταβιώνουν σήμερα μόλις 7 καλόγριες.Στο μοναστήρι απαγορεύεται η είσοδος στους άντρες άνω των οκτώ ετών. Η είσοδος επιτρέπεται στους άντρες μόνο την 15η Φεβρουαρίου ημέρα του εορτασμού της κοιμήσεως του Αγίου Ανθίμου και τη Δευτέρα μετά την Κυριακή του Θωμά.

Πηγές:1) Λιαδή Γεωργίου, πρωτοπρεσβυτέρου, «Χιακός Μοναχισμός»,
Ημερολόγιο Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών 1991, χ. α. σ.
2) 4ο Γυμνάσιο Χίου,
Οι Παναγιές της Χίου, Χίος Αύγουστος 2002.
3) Ανωνύμου, «Μονές της Χίου» , Εφημερίδα Τα Νέα, Ένθετο, Τόμος
15, Αθήνα 2010, σσ. 72-85.
4)Χαλκιά – Στεφάνου Πόπης,
Τα μοναστήρια της Χίου, Αθήναι 2003.



































































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Κατσαρού Κατερίνα, Μπουγδάνου Χριστίνα, Μπεζέρη Καλλιόπη και Μπενοβία Μαρκέλλα Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01) Εργασία Α΄ Τριμήνου Ο βίος και το μαρτύριο της Αγίας Μαρκέλλας της Χιοπολίτιδος

 Ιάκωβος Χίου 079.jpg


Η Παθενομάρτυς Αγία Μαρκέλλα η Χιοπολίτις γεννήθηκε και μεγάλωσε στο μεγαλύτερο χωριό της βορειοδυτικής Χίου, τη Βολισσό. Σχετικά, όμως, με το χρόνο, που έζησε η Αγία, υπάρχει διαφωνία μεταξύ των ιστορικών. Άλλοι τον τοποθετούν στα πρώτα χρόνια μετά τη διάδοση του Χριστιανισμού στη Χίο, και συγκεκριμένα τον 3ο με 4ο αιώνα, άλλοι γύρω στα μέσα της 2ης χιλιετηρίδας μ. Χ., ενώ άλλοι θεωρούν άγνωστο τον χρόνο του μαρτυρίου.
Ο πατέρας της πιθανότατα ήταν ειδωλολάτρης και η μητέρα της χριστιανή. Δυστυχώς, όμως, για τη Αγία η μητέρα της πέθανε σε νεαρή ηλικία και άφησε τη μικρή Μαρκέλλα ορφανή. Έτσι, την επιμέλεια και την ανατροφή της την ανέλαβε ο πατέρας της.
Όπως αποκαλύφθηκε, ο πατέρας της Αγίας ήταν αναίσχυντος. Παρ’ όλα αυτά εκείνη μέρα με τη μέρα έκανε όλο και μεγαλύτερα άλματα προς την τελειότητα. Είχε ιδιαίτερη αγάπη προς το Θεό και τους ανθρώπους. Η καλοσύνη της σε συνδυασμό με την αγνότητά της, αλλά και τα άλλα της χαρίσματα της προσέδιδαν ένα πνευματικό και ηθικό κάλλος, που ακτινοβολούσε στην περιοχή της Βολισσού.
Η επικοινωνία της Αγίας με το Θεό μέσω της προσευχής και η βαθιά χριστιανική της πίστη την εξόπλισαν με το ψυχικό σθένος, με το οποίο θα αντιμετώπιζε την επερχόμενη λαίλαπα. Και η λαίλαπα αυτή δεν θα αργούσε να ξεσπάσει.
Η Αγία Μαρκέλλα σε ηλικία 18 ετών διαπίστωσε τον αναίσχυντο χαρακτήρα του πατέρα της και συνειδητοποίησε τα σχέδια του. Αυτή με τη σειρά της αποφάσισε να εγκαταλείψει το πατρικό της σπίτι και φοβισμένη άρχισε να τρέχει ψάχνοντας καταφύγιο στα βουνά και στα λαγκάδια της περιοχής.
Ο αναιδής πατέρας της, ούτε αυτή τη στιγμή κατάφερε να συγκρατήσει τις κτηνώδεις ερωτικές για την ίδια του την κόρη ορέξεις του. Αντίθετα, με περισσότερη ορμή ξεχύθηκε κι αυτός στα βουνά για να κατασπαράξει την πανέμορφη θυγατέρα του. Τρομαγμένη η Αγία Μαρκέλλα, καθώς αντικρίζει από μακριά τον πατέρα της, βρίσκει καταφύγιο μέσα σε μια πελώρια βάτο, εκεί που βρίσκεται σήμερα ο ναός της. Η Αγία Μαρκέλλα πίστευε ότι τα πυκνά φύλλα της βάτου θα την έκρυβαν από τα μάτια του πατέρα της. Ωστόσο ένας βοσκός πρόδωσε στον πατέρα της για το που βρισκόταν η Αγία. Μαθαίνοντας το ο σατανικός πατέρας βάζει σε εφαρμογή καινούργια σχέδια. Έτσι, βάζει φωτιά στη βάτο για να κάψει την Αγία ή να την αναγκάσει να βγει έξω.
Η Αγία Μαρκέλλα χωρίς να λογαριάζει τις αγκύλες και τα ξεσχίσματα πετάγεται έξω, βρίσκει διέξοδο και ξεφεύγει από τον πατέρα της. Αρχίζει πάλι να τρέχει ασταμάτητα πάνω στις πέτρες και τα βράχια. Η επόμενη κίνησή του πατέρα της ήταν να την χτυπήσει από μακριά ρίχνοντάς της ένα βέλος με το τόξο του. Η Αγία πληγώθηκε και το αγνό της αίμα πότισε τα βράχια. Παρ’ όλα αυτά δεν έχασε την ψυχική της δύναμη και συνέχισε να τρέχει. Οι σωματικές της, όμως, δυνάμεις άρχισαν να την εγκαταλείπουν, και κάποια στιγμή έπεσε κάτω πληγωμένη και ταλαιπωρημένη. Εκείνη την ώρα η Αγία Μαρκέλλα προσευχήθηκε να ανοίξει η γη να την καταπιεί. Τελικά, η προσευχή της έπιασε τόπο και η γη άνοιξε και την κατάπιε μέχρι το στήθος.
Στη συνέχεια ο πατέρας της Αγίας, έκοψε με μαχαίρι τα στήθη της και τα πέταξε στο παρακείμενο βουνό, αλλά και το κεφάλι της και το πέταξε στη θάλασσα. Στο σημείο εκείνο της θάλασσας, όπου πέταξε το κεφάλι της Αγίας ο πατέρας της, υπάρχει σήμερα αγίασμα.
Τέλος, τόσο το αγίασμα, όσο και ο ναός της Αγίας Μαρκέλλας, που βρίσκονται στο ομώνυμο κόλπο της Βολισσού κατακλύζονται με χιλιάδες κόσμου απ’ όλη την Ελλάδα κάθε χρόνο στις 22 Ιουλίου, που είναι η μέρα της γιορτής της μνήμης της Αγίας, και οι οποίοι προσέρχονται για να αποδώσουν τον οφειλόμενο σεβασμό στο μεγαλείο και στον ηρωισμό της.
Άλλωστε με το αγίασμα της Αγίας, που αναβλύζει από το βράχο, αλλά, πολλές φορές, και, με την επίκληση του ονόματος της, άρρωστοι, που κατέφυγαν με πίστη σ’ εκείνην, κέρδισαν την ψυχική και σωματική τους υγεία. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι όσοι στο χώρο του αγιάσματος με πίστη προσεύχονται στη Αγία παρατηρούν τον ερυθρό χρωματισμό των βράχων και το νερό που βγάζει θερμούς ατμούς, την ώρα που ο ιερέας ψάλλει την Ιερά Παράκληση της Αγίας.

Πηγές:

1) Ιεράς Μητρόπολεως Χίου, Ψαρών & Οινουσσών – Ιερό προσκύνημα Αγ.
Μαρκέλλης Βολισσού Χίου,

Ασματική Ακολουθία, βίος & Παρακλητι-
κός Κανών της Αγίας Παθενομάρτυρος Μαρκέλλης της Χιοπολίτιδος, Βο-
λισσός Χίου 2004.
2) Χαλκιά – Στεφάνου Πόπης, Οι Άγιοι της Χίου, Αθήνα 1994.
3) Λιαδή Γεωργίου, Αιδισιμολ. Κατηχητού, «Χιακόν Αγιολόγιον», Ημερο-
λόγιο Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών 1990, χ. α. σ.































































4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2012-2013 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Φράντζη Κατερίνα, Φλάμου Δέσποινα, Τυροπώλη Μαρία και Φλαμουράκη ΑγάπηΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ 01) Εργασία Α΄ Τριμήνου

Το Ιερό Τάγμα του Αγίου Παντελεήμονος
στην περιοχή Λιβάδια της Χίου


PB290001.JPG




ToΙερό Τάγμα του Αγίου Παντελεήμονος δεσπόζει της κεντρικής παραθαλάσσιας λωρίδας των Λιβαδίων, η οποία αρχίζει από την Εκκλησία της Αγίας Παρασκευής και φθάνει μέχρι τις εκβολές του χειμάρρου Αρμένη. Τα Λιβάδια πήραν το όνομα τους από τα παλαιότερα χρόνια λόγω της πυκνής βλάστησης της περιοχής. Η Ίδρυση του Ιερού Τάγματος είχε τόση ισχυρή επίδραση στους περίοικους και τους επισκέπτες ευρύτερα, ώστε από την εποχή της εγκατάστασης του «Δεσπότη» Παντελεήμονος Φωστίνη στο χώρο αυτό μετά το 1946 επικράτησε η ονομασία «Τάγμα του Δεσπότη».

Α) Ιστορική αναδρομή
Το Παρελθόν


Ιδρυτής του Ιερού Τάγματος υπήρξε ο μεγαλόπνοος και ταλαντούχος αείμνηστος Μητροπολίτης Χίου Παντελεήμων Φωστίνης, μια από τις πιο εξέχουσες φυσιογνωμίες της Ελλαδικής Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας.
Ο Παντελεήμων καταγόταν από το Κρανίδι της Ερμιονίδας στην Πελοπόννησο. Καθώς ήταν άριστος χειριστής του γραπτού και προφορικού θείου λόγου, αναδείχθηκε σε έναν απ’ τους κορυφαίους ιεροκήρυκες των νεοτέρων χρόνων. Το 1922 εκλέχθηκε Μητροπολίτης Καρυστίας και Σκύρου.
Το 1927 με μια ομάδα από ομοϊδεάτες του κληρικούς, ίδρυσε στην Κύμη Ευβοίας ανεπίσημα το Ιερό Τάγμα Αγίου Παντελεήμονος, το οποίο εγκρίθηκε με απόφαση του Πρωτοδικείου Χαλκίδας, ως Ιεραποστολική Αδελφότητα, η οποία συντηρούσε Ορφανοτροφείο, Επαγγελματική Σχολή, Νοσοκομείο και άλλα φιλανθρωπικά και ευαγή Ιδρύματα.
Ως στρατιωτικός ιερέας έλαβε μέρος στους Μακεδονικούς και Βαλκανικούς Πολέμους και μπήκε με τα νικηφόρα ελληνικά στρατεύματα στην ελεύθερη πλέον Θεσσαλονίκη. Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940, Μητροπολίτης τότε Καρυστίας, βρέθηκε και πάλι στην πρώτη γραμμή με τους ήρωες μαχητές της Πίνδου και της Αλβανίας.
Έγινε η ψυχή της Εθνικής Αντίστασης στην Καρυστία και σ’ ολόκληρη την Εύβοια. Εξαιτίας της επικίνδυνης δραστηριότητάς του, η οποία έγινε αντιληπτή από τους κατοχικούς δυνάστες αναγκάστηκε να φυγαδευτεί στη Μέση Ανατολή. Εκεί με την απαράμιλλη δύναμη του λόγου του εμψύχωνε και ενθουσίαζε τους ξενιτεμένους Έλληνες μαχητές.
Το Νοέμβριο του 1944 επέστρεψε στην Ελλάδα. Τότε όμως αντίκρισε μια αναπάντεχη υποδοχή. Οι Γερμανοί κατακτητές είχαν φροντίσει να τον απομακρύνουν από το ποίμνιό του, αντικαθιστώντας τον με άλλο Μητροπολίτη της αρεσκείας τους. Η Εκκλησία σε αντάλλαγμα τον τοποθέτησε στη θέση του Μητροπολίτη των Ενόπλων Δυνάμεων. Τον τίτλο αυτό τον διατήρησε μέχρι το έτος 1946, κατά το οποίο εκλέχθηκε Ποιμενάρχης της ιστορικής επαρχίας Χίου, Ψαρών και Οινουσσών, την οποία διακόνησε μέχρι και το θάνατό του, που έλαβε χώρα το 1962.
Από τη θέση του αυτή, ο Ιεράρχης ρίχθηκε στον αγώνα για την ενότητα του ποιμνίου του, που διχάστηκε από τον εμφύλιο πόλεμο(1946–1949). Επέλεξε για μόνιμη κατοικία του την περιοχή των Λιβαδίων.
Στα Λιβάδια υπήρχε η ενορία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, πολύ μικρή σε αριθμό ενοριτών, την οποία ο προκάτοχός του Μητροπολίτης Ιωακείμ Στρουμπής από τα Θυμιανά της Χίου είχε συγχωνεύσει με την πλησιέστερη ενορία του Αγίου Λουκά.
Η ενορία του Αγίου Ιωάννη είχε ένα μεγάλο κτήμα δώδεκα περίπου κτισμάτων μέσα στο οποίο ήταν κτισμένο ο Ναός του Αγίου, ο οποίος βρισκόταν σε κάπως καλή κατάσταση.
Την τοποθεσία αυτή θεώρησε ως την πλέον κατάλληλη για την πραγμάτωση του ονείρου του, που ήταν η αναπαράσταση των Προσκυνημάτων της Αγίας Γης, δηλαδή της Ιερουσαλήμ, αλλά και των Αγίων Τόπων γενικ
ότερα.
Ο Δεσπότης, αφού ήρθε σε διαπραγματεύσεις με την επιτροπή του Ναού, παρέλαβε το κτήμα, το οποίο μετέτρεψε σε πραγματικό Παράδεισο. Εδώ μετέφερε από την Κύμη της Εύβοιας την έδρα του Ιερού Τάγματος.
Εκτός από τα Θεία Προσκυνήματα, που αναπαράστησε μέσα σε μαγευτικούς ανθόκηπους ο Παντελεήμων ανήγειρε και ευπρεπείς θαλάμους για τη φιλοξενία απόρων μαθητών. Ο πρώτοι τρόφιμοι που φιλοξενήθηκαν εκεί ήταν είκοσι πέντε σεισμόπληκτα παιδιά από τους καταστρεπτικούς σεισμούς της Κεφαλονιάς και της Ζακύνθου.
Το Οικοτροφείο αυτό ιστορικά υπήρξε ο μεγάλος συνεχιστής του έργου του αείμνηστου Ποιμενάρχη έως το έτος 1978, που σήμανε το άδοξο τέλος της λειτουργίας του ύστερα από αβασάνιστη απόφαση των τότε Διοικητικών Συμβουλίων και Γενικών Συνελεύσεων, ενώ θα μπορούσε να μετατραπεί σε Ίδρυμα κοινωφελές.


Το παρόν

Ο θάνατος του Παντελεήμονος τον Μάρτιο του 1962 σφράγισε το καρποφόρο παρελθόν της γόνιμης και πολύπλευρης ευποιίας του.
Στη μεταφωστίνεια περίοδο υπήρξαν πρόεδροι που διαδραμάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο για την τύχη του Ιδρύματος. Διαδοχικά υπήρξαν ο τότε αρχιμανδρίτης Παντελεήμων Μπεζενίτης, ο ιατρός Μιχαήλ Βουρνούς και ο έμπορος και λόγιος Γιάννης Καράλης. Από τότε το Ιερό Τάγμα ασχολήθηκε με τη λειτουργία και συντήρηση δύο Οικοτροφείων: των Αθηνών στην οδό Βουλγαροκτόνου, για τους Χιώτες φοιτητές, και των Λιβαδίων στη Χίο για τους μαθητές των ακριτικών Βορειοχώρων, τα οποία τότε δεν διέθεταν Γυμνάσιο και Λύκειο. Ιδιαίτερα το Οικοτροφείο της Χίου με το μεγάλο αριθμό των οικοτρόφων που φιλοξενούσε, εκτός από την αξιόλογη πνευματική και κοινωνική προσφορά του στη Χιακή κοινότητα συνέχισε να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ζωής του Ιδρύματος.
Βέβαια λόγοι προσαρμογής υποχρέωσαν το Ίδρυμα να προσαρμοστεί σε νέες καταστάσεις και να προχωρήσει σε αλλαγές του Καταστατικού του. Αναγνωρίσθηκε από την Πολιτεία ως φιλανθρωπικό, με τίτλο: ΙΕΡΟΝ ΤΑΓΜΑ ΑΓΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΟΣ ΣΩΜΑΤΕΙΟΝ ΕΙΔΙΚΩΣ ΑΝΕΓΝΩΡΙΣΜΕΝΟΝ ΩΣ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΟΝ.
Επιτράπηκε η εγγραφή λαϊκών μελών, καθώς και γυναικών που πριν δεν προβλεπόταν από το καταστατικό του.
Αργότερα μέσα στις μεγάλες αλλαγές που επήλθαν ήταν οι αποφάσεις των Διοικητικών Συμβουλίων για την τύχη της μεγάλης περιουσίας του Ιδρύματος. Αποτέλεσμα όλων αυτών των αποφάσεων ήταν να μείνει το Ιερό Τάγμα με τα ελάχιστα πενιχρά εισοδήματα και παρά τη θέλησή του να παύσει τη λειτουργία των Οικοτροφείων και να περικόψει τα βοηθήματα των φοιτητών.
Σήμερα σε μια αρμονική συνεργασία με το Διοικητικό Συμβούλιο, ο Μητροπολίτης επισκέπτεται συχνά το Ίδρυμα, προΐσταται σε Ιερές Ακολουθίες και περιβάλλει με αμέριστο ενδιαφέρον το ιεραποστολικό έργο που επιτελείται. Μέσα στο ήρεμο και κατανυκτικό περιβάλλον του Τάγματος, τελούνται τακτικές λατρευτικές συνάξεις από κληρικούς, τους οποίους ορίζει η Ιερά Μητρόπολη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών.

Το μέλλον

Η σημερινή Διοίκηση του Ιερού Τάγματος στοχεύει σε υψηλότερους στόχους και προοπτικές. Επιδιώκει την αξιοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος και των κτιριακών εγκαταστάσεων με σκοπό τη φιλοξενία για πνευματικές, θεολογικές και κοινωνικές συναντήσεις, καθώς και κάθε είδους σεμινάρια με τη συμμετοχή ομάδων που μένουν στο νησί, αλλά και εκτός αυτού.
Β) Ιερά κτίσματα του κυρίως αυλείου χώρου
και του ισογείου

Ο Πυλώνας

Αυτός υποδέχεται τον επισκέπτη στην είσοδο του Ιδρύματος και αποτελείται από 2 μικρά ναΰδρια του Αγίου Αντωνίου και των Αγίων Πέτρου και Παύλου. Κομψοί τρουλίσκοι καλύπτουν ανάλαφρα την οροφή τους και ένας μεγαλύτερος την κεντρική είσοδο.
Το γραφείο του αείμνηστου Μητροπολίτη Χίου Παντελεήμονος Φωστίνη

Μετά τον Πυλώνα και στα δεξιά του εισερχόμενου επισκέπτη βρίσκεται το γραφείο του Ιδρυτή του Ιερού Τάγματος. Πρόκειται για μια μεγάλη αίθουσα με προσωπικά του αντικείμενα. Φιλοξενεί το επίσημο ξύλινο γραφείο και τη βιβλιοθήκη του. Ο χώρος αυτός, που χρησίμευε και ως τόπος υποδοχής των επισήμων επί Φωστίνη, στολίζεται με αναμνηστικές φωτογραφίες και παλαιά έπιπλα.
Ο Κεντρικός Ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου

Τα παλαιότερα χρόνια ήταν γνωστός με το όνομα ΄Αγιος Ιωάννης των Παντοπωλών. Γιόρταζε στις 22 Ιουλίου την ημέρα της Χιοπολίτιδος Αγίας Μαρκέλλας. Το Σωματείο και τώρα γιορτάζει εδώ το πανηγύρι του προς τιμήν της προστάτιδάς του Αγίας.
Σήμερα, ο Ναός ανήκει στο Ιερό Τάγμα και αποτελεί το κέντρο των λατρευτικών εκδηλώσεων όλων των ιερών κτισμάτων του θρησκευτικού συγκροτήματος. Είναι ρυθμού βασιλικής με κεραμοσκεπή. Χωρίζεται στον κυρίως ναό και στο Ιερό Βήμα. Στο κάτω μέρος της κεντρικής εισόδου του Ναού χαράσσεται η χρονολογία κτίσης του «1861 Αυγούστου 10». Στο εσωτερικό του στολίζεται με θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο, που φέρει περίτεχνες διακοσμήσεις. Εκεί είναι τοποθετημένες αξιόλογες εικόνες του 19ου αιώνα. Από αριστερά συναντούμε: τον Άγιο Λουκά, τον ΄Αρχοντα Μιχαήλ, τον Παντοκράτορα, τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και τον Άγιο Νικόλαο. Ολόκληρος, πάντως, ο εσωτερικός χώρος του κυρίως Ναού είναι φορτωμένος με πλειάδα φορητών εικόνων παλαιότερης και νεότερης τέχνης.


Το Σπήλαιο της Βηθλεέμ
Έντεκα μωσαϊκά σκαλοπάτια οδηγούν στο εσωτερικό κοίλωμα του Σπηλαίου, που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της γης. Αριστερά του υπάρχει κόγχη με Αγία Τράπεζα στο δάπεδο της οποίας χαράσσεται αστέρι που φανερώνει το σημείο, όπου γεννήθηκε ο Χριστός. Στο πάνω μέρος της είναι τοιχογραφημένοι οι ποιμένες και ο αγγελιοφόρος άγγελος. Δεξιά σε μεγαλύτερη κόγχη παριστάνεται η Φάτνη. Στη θέση της υπάρχει μια μεγάλη φορητή εικόνα της Γέννησης του Χριστού. Υπάρχει και δεύτερη σκάλα που οδηγεί στην έξοδο του Σπηλαίου.

Ο Ιερός Νιπτήρας

Δυτικά του αυλείου χώρου υπάρχει κτιστή εξέδρα, η οποία συμβολίζει το υπερώον της Αγίας Πόλης Σιών. Εδώ ο αείμνηστος Ιεράρχης Παντελεήμων, κάθε Μεγάλη Πέμπτη σε συγκινητική τελετή έπλενε συμβολικά τα πόδια 12 ιερέων, μιμούμενος το Χριστό, που έπλυνε τα πόδια των μαθητών του.
Ο Ναΐσκος του Αγίου Παντελεήμονα

Νοτινά του κεντρικού ναού του Αγίου Ιωάννη προβάλλει το γραφικό παρεκκλήσι του Αγίου Παντελεήμονα. Μια μικρή πέτρινη ημικυκλική εξέδρα στον περίγυρό του χρησιμοποιείται ως άμβωνας ή θρόνος δεσποτικός κατά τις θερινές ιερουργίες. Κοντά στην εξέδρα, η μεγάλη ιστορική καμπάνα με χρονολογία στη βάση της 1928, τονίζει ιερόπρεπα τούτο το σπάνιο σκηνικό, δίνοντας μια ελκυστική μαγεία στο χώρο.

H Τράπεζα

Πίσω από το Καθολικό του Ιερού Ναού του Αγίου Ιωάννη και στη δυτική πλευρά του υπαίθριου χώρου, βρίσκεται η μοναστηριακή Τράπεζα. Πρόκειται για παλαιό κτίσμα, το οποίο μετασκευάστηκε στην τωρινή του μορφή. Χρησιμοποιείται για συγκεντρώσεις των μελών του Σωματείου, δεξιώσεις μετά από θρησκευτικές τελετές, ιερά Μυστήρια και μνημόσυνα.
Η πλατεία πολλαπλών χρήσεων

Στη δυτική πλευρά της Τράπεζας υπάρχει η πρόσφατα διαμορφωμένη μεγάλη πλατεία χωρητικότητας 400 περίπου ατόμων, στην οποία πραγματοποιούνται το καλοκαίρι κάθε είδους πνευματικές συγκεντρώσεις και εκδηλώσεις.

Γ) Ιερά Κτίσματα που αναπαριστούν τα προσκυνήματα της Αγίας Πόλης, της Ιερουσαλήμ

Στον αύλειο χώρο του Τάγματος, και συγκεκριμένα από αριστερά του Σπηλαίου της Βηθλεέμ συναντάμε δύο μεγαλοπρεπείς αψιδωτές Πύλες, οι οποίες μας οδηγούν προς τα Ιερά Προσκυνήματα. Πρόκειται για αναπαράσταση των δύο ιστορικών Πυλών της Ιερουσαλήμ. Απ’ αυτές η μία είναι κτισμένη, σε ανάμνηση της θριαμβευτικής εισόδου του Βυζαντινού αυτοκράτορα Ηρακλείου, ο οποίος πέρασε απ’ αυτήν στις 14 Σεπτεμβρίου του 629 μ. Χ. σηκώνοντας στους ώμους του τον Τίμιο Σταυρό, τον οποίον είχαν κλέψει οι Πέρσες, όταν είχαν κατακτήσει τα Ιεροσόλυμα.
Αφού περάσουμε από την ανοιχτή Πύλη της Ιερουσαλήμ προβάλλουν μπροστά μας κατά σειρά τα παρακάτω Ιερά Προσκυνήματα, αντίστοιχα εκείνων της Ιερουσαλήμ: Το Προσκύνημα του Ακάνθινου Στεφάνου και των Ήλων, το Προσκύνημα του Ιερού Γολγοθά, το Προσκύνημα της Ιερής Αποκαθήλωσης, το Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου, το Σπήλαιο της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού και το Ναΰδριο της Αγίας Βαρβάρας και, τέλος, το Προσκύνημα της Θείας Αγωνίας στον κήπο της Γεθσημανής.

Δ) Ιεροί χώροι, αξιόλογα μνημεία και λοιπά ενδιαφέροντα κτίσματα

Σε σχεδόν ολόκληρο τον πρώτο όροφο των κτιριακών εγκαταστάσεων του Τάγματος στεγάζεται το Μουσείο Εκκλησιαστικών Κειμηλίων, το οποίο λειτουργεί σήμερα με τα ακόλουθα τέσσερα τμήματα: των πολλαπλών εκθεμάτων, των παλαιών επίπλων, των Ιερών Αμφίων και των ιστορικών φωτογραφιών.
Ε) Οι δύο τάφοι

Του Μητροπολίτη Χίου Παντελεήμονος Φωστίνη


Πρόκειται για ένα λευκό απέριττο μαρμάρινο μνημείο, το οποίο βρίσκεται ανατολικά πίσω από το Ιερό Προσκύνημα του Παναγίου Τάφου. Εδώ, κατόπιν επιθυμίας του ιδίου του Παντελεήμονα, τοποθετήθηκε το σκήνωμά του, όταν εκείνος κοιμήθηκε το 1962.
Του Αντωνίου Παληού

Νοτιοανατολικά του κεντρικού ναού του Τάγματος ορθώνεται μεγαλόπρεπο από λευκό μάρμαρο ταφικό μνημείο, που ανήκει στον Αντώνιο Παληό, έναν από τους πρώτους ενορίτες της παλαιάς ενορίας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.
Στο πάνω μέρος του παρουσιάζει παραστατικότατα γονυκλινή Άγγελο με ορθάνοιχτες φτερούγες να πενθεί τον νεκρό. Φιλοτεχνήθηκε από τον Σμυρναίο γλύπτη και ζωγράφο Θωμά Θωμόπουλο (1873 – 1937).


ΣΤ) Οι Ξενώνες

Ολόκληρος ο δεύτερο όροφος των κτιριακών εγκαταστάσεων του Τάγματος είναι χωρισμένος σε μικρά φιλόξενα δωμάτια, τους ξενώνες. Στην οροφή τους είναι κτισμένο ένα γραφικότατο νησιώτικο καμπαναριό. Τα βράδια ένας πελώριος ολόφωτος σταυρός που στέφει την κορφή του καμπαναριού στέλνει μηνύματα ελπίδας στα διερχόμενα πλοία και στους ναυτικούς.
Πηγή:

1) Αξιωτάκη Ανδρέα Σ. , Δρ. Θεολογίας,

Ιερό Τάγμα Αγίου Παντελε-
ήμονος, Η Νέα Ιερουσαλήμ στην Αγιοτόκο Χίο, Σύντομο οδοιπορικό, Χίος 2009.







Εργασίες μαθητών στο μάθημα της Τοπικής Ιστορίας κατά το σχολικό έτος 2011-2012


ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1) Σχέδιο εργασίας.
2) Γενικά για τη μαστίχα.
3) Το δένδρο – Τα Μαστιχοχώρια.
4) Το μυστικό της μαστίχας.
5) Από τι αποτελείται η μαστίχα Χίου.
6) Είδη μαστίχας.


7) Προϊόντα μαστίχας.

8) Εξαγωγές και πωλήσεις.
9) Οι δρόμοι της μαστίχας.
10) Το βασιλικόν μαστίχι.
11) Κοφινάδες.
12) Τι έγραψε ο Αδ. Κοραής για τη μαστίχα.
13) Λαϊκή ποίηση –Τετράστιχο. Αινίγματα, παροιμία.


14) Συνταγές για τη μαστίχα.

15) Διαφημίσεις – Άρθρα για τη μαστίχα.

16) Ερωτηματολόγιο.

17) Συνέντευξη από μαστιχοπαραγωγό.
18) Βιβλιογραφία.


ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Μαστίχα Χίου ονομάζεται η ρητινώδης έκκριση του μαστιχόδενδρου. Πρόκειται για φυσική, αρωματική ρητίνη, που εκκρίνεται σαν δάκρυ και ρέει κατά σταγόνες στο χώμα από τις επιφανειακές τομές που προκαλούν οι καλλιεργητές με αιχμηρά εργαλεία στον κορμό και τα μεγάλα κλαδιά του μαστιχόδενδρου.
Κατά την έκκρισή της η μαστίχα έχει τη μορφή κολλώδους και διαυγούς υγρού και στερεοποιείται σε ακανόνιστα σχήματα μετά την πάροδο 15-20 ημερών υπό την επίδραση των καιρικών συνθηκών που επικρατούν στην περιοχή κατά την καλοκαιρινή περίοδο, δηλαδή την έντονη ξηρασία και ηλιοφάνεια.
Η μορφή της μαστίχας, αφού στερεοποιηθεί, είναι κρυσταλλική, ενώ η πικράδα που έχει αρχικά, υποχωρεί αφήνοντας ένα ιδιαίτερο άρωμα που της προσδίδει μοναδικότητα. Αυτό το στερεοποιημένο –πλέον- προϊόν συλλέγεται και καθαρίζεται από τους μαστιχοπαραγωγούς, για να μας δώσει τη φυσική μαστίχα Χίου.
Το χρώμα της μαστίχας είναι αρχικά υποκίτρινο. Με το πέρασμα του χρόνου χάνει το χρώμα αυτό και σε 12 με 18 μήνες γίνεται κιτρινωπή λόγω της οξείδωσης. Αποτελείται από εκατοντάδες συστατικά εκ των οποίων μόνο τα 80 είναι σε ποσοστά τέτοια που μπορούν να ανιχνευτούν. Η πληθώρα αυτών των συστατικών πιθανόν να δικαιολογεί τις πολλαπλές χρήσεις της μαστίχας Χίου, τόσο στο τομέα των τροφίμων, όσο και στον τομέα της υγείας και προσωπικής περιποίησης σε παγκόσμια κλίμακα.
Η μαστίχα της Χίου αναγνωρίστηκε από τα αρχαία χρόνια, τόσο για το ιδιαίτερο άρωμα της, όσο και για τις θεραπευτικές της ιδιότητες. Έχει καταγραφεί ως η πρώτη φυσική τσίχλα του αρχαίου κόσμου. Η μαστίχα Χίου από το 1997 έχει χαρακτηρισθεί ως Προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης.




ΤΟ ΔΕΝΔΡΟ
Το μαστιχόδενδρο ή σχίνος είναι θάμνος αειθαλής ύψους 2-3 μέτρων, που αναπτύσσεται αργά και παίρνει την πλήρη ανάπτυξή του μετά από 40-50 χρόνια, ενώ η παραγωγή μαστίχας είναι δυνατή μετά τον πέμπτο χρόνο της φύτευσης του. Ο σχίνος είναι ανθεκτικό φυτό, ευπαθές μόνο στην παγωνιά και την κακομεταχείριση. Οι νέες φυτείες σχίνων προέρχονται από κλαδιά παλαιότερων δέντρων.
ΤΑ ΜΑΣΤΙΧΟΧΩΡΙΑ
Η μαστίχα Χίου είναι απόλυτα φυσικό προϊόν που συλλέγεται από τον φλοιό των μαστιχόδενδρων που ευδοκιμούν αποκλειστικά και μόνο στο νότιο τμήμα του νησιού.Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος για τον οποίο η μαστίχα έδωσε το όνομα της στους μεσαιωνικούς οικισμούς της Νοτίου Χίου, τα γνωστά «Μαστιχοχώρια». Αυτή είναι άλλωστε η κοινή ονομασία των χωριών της Νότιας Χίου, γιατί μόνο εκεί ευδοκιμεί ο μαστιχοφόρος σχίνος που η εκμετάλλευσή του μέχρι και σήμερα αποτελεί την κύρια πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της περιοχής. Η ίδρυση των οικισμών χρονολογείται από τη Βυζαντινή περίοδο. Στα χρόνια της Γενουοκρατίας(1346-1566), οπότε και συστηματοποιείται η καλλιέργεια της μαστίχας, οι οικισμοί παίρνουν την οριστική τους μορφή και παρά τις φθορές και τις καταστροφές, που έχουν υποστεί στο πέρασμα των αιώνων εξακολουθούν μέχρι και σήμερα να αποτελούν μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς.
Σήμερα, μαστίχα παράγουν 24 χωριά τα οποία είναι χαρακτηρισμένα ως παραδοσιακοί ή διατηρημένοι οικισμοί από το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού. Τα χωριά αυτά είναι: Ο Άγιος Γεώργιος Συκούσης, τα Αρμόλια, οι Βαβύλοι, η Βέσσα, το Βουνό, η Ελάτα, η Έξω Διδύμα, το Θολοποτάμι, τα Θυμιανά, η Καλαμωτή, η Καλλιμασιά, ο Καταρράκτης, το Λιθί, η Μέσα Διδύμα, τα Μεστά, το Μυρμήγκι, τα Νένητα, το Νεοχώρι, οι Ολύμποι, το Πυργί και τα Φλάτσια.






ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΜΑΣΤΙΧΑΣ
Χρόνια τώρα κόσμος πολύς μας ρωτά ζητώντας να μάθει πού οφείλεται αυτή η μοναδικότητα. Δηλαδή το μαστιχόδεντρο ευδοκιμεί μόνο στη Νότια Χίο και πουθενά αλλού. <<Η Χίος έχει το προνόμιο των παλαιότερων πετρωμάτων της Ελλάδος με απολιθώματα, όπως τριλοβίτες, κρινοειδή και φουσουλίνες 250 εκατομμυρίων ετών περίπου>>. Ας δούμε λοιπόν μαζί κάποιους καθοριστικούς παράγοντες:
1. Υποθαλάσσια ηφαίστεια.
2. Υπόγεια γεωθερμία.
3. Το ειδικό κλίμα της Χίου και της περιοχής(μικροκλίμα).
4. Η ποσοτική σύσταση του εδάφους.
5. Η ποιοτική σύσταση του εδάφους.

6. Η ειδική σύσταση του εδάφους από δημιουργίας της Ελλάδος 450 εκατομμύρια χρόνια πριν. Η Χίος είναι η αρχαιότερη περιοχή της Ελλάδος (ίσως έχουν μείνει πρωτογενή στοιχεία).
7. Το ότι το δέντρο είναι αυτοφυές εδώ και 6 εκατομμύρια χρόνια(από φύλλο που έχει βρεθεί).
8. Δώρο του Θεού (μαρτύριο Αγίου Ισίδώρου).







ΑΠΟ ΤΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ Η ΜΑΣΤΙΧΑ


Οι διάφορες χημικές αναλύσεις που έγιναν στο παρελθόν έδωσαν τα παρακάτω στοιχεία:
Μαστιχέλαιον 1 – 3 %
α & β Μαστιχωνικόν οξύ C23H36O4 4 %
Μαστιχολλικόν οξύ >> 0,5 %
α. Μαστιχονικόν οξύ C32H48O4 20 %
β. Μαστιχονικόν οξύ >> 18 %
α. Μαστιχορεζένην C
35H56O4 30 %
β. Μαστιχορεζένην >> 20 %
Τεχνικά χαρακτηριστικά(κατά Schimmel + Co)

  1. 1. Παρουσία: ‘Άσπροι ή κιτρινωποί κόκκοι (δάκρυα).
  2. 2. Πυκνότητα: 1,06.
  3. 3. Σημείο Τήξης: 60 – 110 βαθμοί.
  4. 4. Βαθμός οξύτητας: 50 – 75.
  5. 5. Τέφρα: 0,21 – 0,14
  6. 6. Υγρασία: 0,97 – 1,46
  7. 7. Δείκτες σαπωνοποίησης: 73 – 79.
  8. 8. Αριθμός Κετστόρφερ 23,23(στη δεκάτη)
  9. 9. Διαλυτηκότητα : Σε αιθυλικό αιθέρα, αιθυλική αλκοόλη, ασετόνη, χλωροφόρμιο, τερεβινθέλαιον, σεστό λινέλαιον, βενζίνη, πινένιο, ξυλένιο.
Πρώτος ο ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑΣ Καθηγητής SIRD.H.RBARTONαπομόνωσε και βρήκε περεταίρω στοιχεία της μαστίχας το 1956, όπως το μαστιχαδιενονικό οξύ και καθόρισε τη δομή του σαν ένα τετρακυκλικό τριτερπένιο. Μαζί με τον καθηγητή Seoaneπεριέγραψε το διπλανό ισομερή δεσμό, ισομαστιχαδιενονικό οξύ.
Την πλήρη και ολοκληρωμένη ανάλυση σε σχέση με όλες τις προηγούμενες έκανε ο Καθηγητής Βασίλης Παπαγεωργίου μαζί με την ομάδα του το 1997.

Οι ενώσεις που διευκρινίστηκαν ήταν τα παρακάτω οξέα:
  1. 1. Μορονικό οξύ
  2. 2. Ολεανονικό οξύ
  3. 3. 18α – Η - ολεανικό οξύ
  4. 4. Ολεανολικό οξύ
  5. 5. Ισομαστιχαδιενοικό οξύ
  6. 6. Μαστιχαδιενονικό οξύ
  7. 7. 3 – επί – ισομαστιχαδιενολικό οξύ
  8. 8. Μαστιχαδιενολικό οξύ
  9. 9. 3 – ακετοξυ –επι- ισομαστιχαδιενολικό οξύ
10. 3 – ακετο – επι – μαστιχαδιενολικό οξύ







ΕΙΔΗ ΜΑΣΤΙΧΑΣ


Πριν οργανωθούν οι συνεταιρισμοί οι παραγωγοί κατά τη συλλογή ή μετά τη συλλογή της μαστίχας, την κατεργάζονταν και την ταξινομούσαν με κόσκινα σε διάφορες κατηγορίες.
Οι κατηγορίες – ποιότητες ήταν και είναι οι παρακάτω:
1. Πίττα
Είναι ο <<αφρός>> της μαστίχας, που δημιουργείτε όταν πέσουν πολλές η μία πάνω στην άλλη. Έχει σχήμα μάλλον στρογγυλό σαν πλάκα, και το μεγαλύτερο κομμάτι είναι 7 Cm2
ενώ το μικρότερο 3-3 ½ Cm2

2. Φλισκάρι ή Καντηλέρα
Κομμάτια μαστίχας, μικρότερα από την Πίττα, πιο διαυγή, γιατί δεν πέφτουν στη γη, αλλά κρέμονται από την τομή σαν καντήλι. Η συλλογή τους γίνεται πάντα με το τιμητήρι.
3. Δακτυλιδόπετρα
Μικρότερα κομμάτια από το φλισκάρι που έχουν το σχήμα <<πέτρας δακτυλιδιού»
4. Δάκρυ
Μαστίχα πιο μικρή από τη δακτυλιδόπετρα, και πολύ πιο μικρή από το φλισκάρι που κρέμεται κι αυτή σαν δάκρυ.
5. Κυλιστό ή ψιλό
Πολύ μικρά κομμάτια, που πέφτοντας από την τομή, κυλούν και γίνονται στρογγυλά σαν το σκάγι (σφαιρίδιο)
6. Αναπινάδα ή Νεροπινάδα
Κατώτερη ποιότητα μαστίχας, που βράχηκε «ήπιε νερό» «πήρε χώμα» , με αποτέλεσμα να μειωθεί και η εμπορική της αξία.
7. Βολαρίδα
Είναι η μαστίχα που κόλλησε, γιατί μαζεύτηκε προτού πήξει καλά «έγινε βώλος» χάνοντας κι αυτή την εμπορική της αξία.
8. Σκόνη
Τα υπολείμματα της κατεργασίας.



ΜΟΣΧΟΛΙΒΑΝΟ
Το Μοσχολίβανο παρασκευαζόταν από μαστίχα, Κολοφώνιο μαστίχας, διογκωτικά τρίμματα, εμπλουτιζόταν δε και με φυσικά αρώματα. Διατίθετο σε κουτιά των 5 γραμμαρίων, 20 κουτιά σε ένα πάκο. Ήταν κατά γενική ομολογία το καλύτερο πλέον αρωματικό στην Ελληνική Αγορά. Επίσης διατίθετο και σε μπομπονιέρες.


ΚΟΛΟΦΩΝΙΟ
Είναι η ρητινική στερεά ουσία μετά την απομάκρυνση του αιθεραίου ελαίου από την Μαστίχα.


ΜΑΣΤΙΧΟΝΕΡΟ
Το νερό που προκύπτει μετά την απόσταξη της μαστίχας. Είναι αρωματικό, γιατί περιέχει ίχνη μαστιχελαίου.



ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΚΑΙ ΠΩΛΗΣΕΙΣ
Καράβια καλοτάξιδα της Χίος το δάκρυ
το διασκορπίζουν, έμβλημα, σε κάθε χώρας άκρη,
του τόπου μας υπέρτατο μονάκριβο, μεγάλο,
που ίδιο στη μοσχοβολιά δεν έχει τίποτ’ άλλο.

Απόσπασμα από την <<Μαστίχη>>
της Ευαγγελίας Κουτσοδόντη.

Η μαστίχα πωλείται και εξάγεται σε πολλά χώρες του κόσμου. Οι διακυμάνσεις στις πωλήσεις και τις εξαγωγές της οφείλονται στις διακυμάνσεις του δολαρίου, στους πολέμους μεταξύ κρατών ή εμφύλιους πολέμους, στην κρίση του πετρελαίου, στα εσωτερικά προβλήματα της κάθε χώρας αγοραστή, στη σχέση δολαρίου – ευρώ, καθώς και στην αυξομείωση της παραγωγής. Το 2002 οι συνολικές πωλήσεις μαστίχας και τσίκλας ανήλθαν στα 132648,03 κιλά και τα έσοδα στα 8 εκ. ευρώ (πηγή: έκθεση πεπραγμένων ΕΜΧ 2002). Το 2004 τα έσοδα ξεπέρασαν τα 9 εκ. ευρώ.
Τα Αραβικά Εμιράτα, η Σ. Αραβία, η Γαλλία, η Συρία, η Κύπρος, η Αίγυπτος, οι Η.Π.Α. και η Γερμανία απορροφούν μεγάλες ποσότητες μαστίχας, ενώ το σύνολο των χωρών που αγοράζουν μαστίχα υπερβαίνει τις 35.



ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΜΑΣΤΙΧΑΣ ΧΡΗΣΗΣ 2002(ΚΙΛΑ)
pososta.jpg


Χάρτης μαστίχας
xarths.jpg



ΤΟ ΒΑΣΙΛΙΚΟΝ ΜΑΣΤΙΧΙ


Την σήμερον εδώ παρών ο Μιχάλης Παντελιώδην και η συμβία του η Αγγέλικα έστοτας και να γεράσουν και νάχουν χρέος και βασιλικόν μαστίχιν και μη δυνάμενοι να δουλεύουν το βασιλικόν μαστίχιν και να δώκουν και το χρέος, όπου χρωστούν από την σήμερον βάζουν τον υίον των τον Γιάννη. Βικίλην και ίδιον νοικοκύρην και παρατούν το τίποτι των, σπίτια, χωράφια, δένδρα, ούλησες και ό,τι και αν ευρίσκεται δικά των, άγρια και ήμερα προς τον άνωθεν Γιάννη και να χει να απηλογάται ο Γιάννης στο χρέος του πατέρα του και της μητέρας και εις το βασιλικόν μαστίχιν και νάχη ο άνωθεν Γιάννης να γηροθρέψει τον πατέρα του και την μητέραν του, έως εφ’ όρου ζωής των, και νάχη ο άνωθεν Γιάννης να τους θάψει και να κάμνη και τα δικαιώματα των κατά την τάξιν του τόπου. Και ως αναπάμενοι οι άνωθεν εποίσαν το παρόν.


Έτος 1722 Άπριλίου 18 Μάρτυρες οι κάτωθεν
Κωστατής Κυριακώδην Σίδωρος Κουγγούλης
Παναγιώτης Ζουπάκι Παπά Νιαμονίτης του Πρώη
Νικολής του Σαρατή Παπά Ζαχαρίας του Μιχάλη
(αυτός γράψας)






Oι Κοφινάδες

Από κώδικα του χωριού Καλαμωτή του 1711 αναφέρεται ότι έως και το έτος 1836 οι κάτοικοι των Μαστιχοχωρίων αγόραζαν το μιρή(=μερίδιο ή δικαίωμα μεταφοράς της μαστίχας) και ο καθένας ήταν ελεύθερος να το κάνει όπως θέλει. Επίσης, κάθε κοινότητα ήταν υποχρεωμένη να κατασκευάζει κοφίνια, μέσα στα οποία έβαζαν τους σάκους που μετέφεραν τη μαστίχα στην πόλη της Χίου στην Αποθήκη του μίνι(=Σακήζ εμινή). Οι κατασκευαστές αυτών των κοφινιών ονομάζονταν κοφινάδες



Τι έγραψε ο Κοραής για τη Μαστίχα

Πώς θα μπορούσε να μην έχει ασχοληθεί με την Μαστίχα ο Διδάσκαλος του Γένους Αδαμάντιος Κοραής; Ο Χιώτης στην καταγωγή λόγιος γράφει για το

μαστίχι τα εξής: Εάν τα σύκα και το κρασί δεν είναι τα μοναδικά προϊόντα της Χίου , η μαστίχη όμως είναι μοναδική σε σχέση με τα άλλα νησιά και εξαίρετος. Και αυτήν {καλλιεργούν} όχι σ’ όλο το νησί , αλλά στα νότια μέρη σε 24 χωριά που ονομάζονται σήμερα Μαστιχοχώρια.
Σύμφωνα με τον Πλίνιο,
‘’μαστίχη’’ ευρίσκετο και στην Ινδίαν και στην Αραβίαν, αλλά πολύ υποδεέστερα της Χίας μαστίχης :EtinIndiaetinArabia….. IandatissimaautemChia, candidaetc.
OΓαληνός ονομάζει την Χίαν μαστίχην σε καταπότιο και άλλες συνθέσεις Ιατρικές χρήσιμη και την προκρίνει έναντι της Αιγυπτιακής. Ο Διοσκουρίδης λέγει ότι οι Χίοι κατασκεύαζαν απ’ αυτήν και Μαστιχελαίου χρήσιμου σε μερικές αρρώστιες. Το δε Μαστιχίνου (ελαίου) παρασκευάζεται από λεία Μαστίχη.Οι Ρωμαίοι εγνώρισαν το Μαστιχίνου ελαίου Mastichinumoleum, αλλά δεν αρκέστηκαν σε αυτό. Έφτιαξαν και οίνον (κρασί) τον επονομαζόμενο Μαστιχίνου ή Μαστίχοινου Masticatum. Εφευρέτης αυτού φαίνεται να είναι ο Αυτοκράτωρ της Ρώμης Ηλιογάβαλος, etmasticatumprimusinvetit. Οι Χίοι σήμερα παρασκευάζουν απ’ αυτό ρακί (ούζο) γευστικότατο ονομαζόμενο Μαστιχόρακο.

Λαϊκή Ποίηση - Τετράστιχο


Στα μαστιχοζώματα , θε να ’ρτω στο χωριό σου,

για να φιλήσω την ελήα , που χεις στο μάγουλο σου .

Τώρα που βγήκαν ή εληαίς , τι πρόφασι θα βρήσκης;

Πέρνε το καλαθάκι σου, και έρχου να με βρήσκεις .



ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ


Με παστρεύουν ομορφαίνω , με κεντούν δάκρυα χύνω

και γρόσα το πουγγί τους , ο κακόμοιρος γεμίζω.

Τι είναι ; ( = ο σχίνος)

Σα δάκρυ τρέχω , κι άρωμα έχω,

Πέφτω στο χώμα , δεν έχω χρώμα

Μοσχομυρίζω και θυμιατίζω

Και αρωματίζω δόντια και στόμα

Τι είναι ; ( = το μαστίχι)



ΚΟΥΛΟΥΡΑΚΙΑ ΣΜΥΡΝΑΙIΚΑ ΜΕ ΜΑΣΤΙΧΑ


ΥΛΙΚΑ:
250γρ. βούτυρο αγελαδινό (σε θερμοκρασία δωματίου)
500γρ. Ζάχαρη
2 αυγά
¼ φλιτζάνι γάλα
Ξύσμα από μαστίχα βανίλια κοπανισμένη
½ κλωνάρι βανίλια (τα σποράκια του)
550γρ. αλεύρι
1 ½ κουταλάκι γλυκού μπέικιν
1 κρόκο αυγού αραιωμένο με νερό ή ένα ολόκληρο αυγό

ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Χτυπάμε το βούτυρο με το εξάρτημα που λέγεται σύρμα, για να αφρατέψει λίγο και ρίχνουμε ζάχαρη με τη μαστίχα. Συνεχίζουμε το χτύπημα για 15΄ περίπου μέχρι να φουσκώσει καλά και να ασπρίσει. Συνεχίζοντας το χτύπημα ρίχνουμε λίγο-λίγο το γάλα και αφού απορροφηθεί ρίχνουμε τη βανίλια και το ξύσμα. Σταματάμε το χτύπημα. Βάζουμε το εξάρτημα που λέγεται μπράτσο και βάζουμε ξανά σε λειτουργία το μίξερ στη χαμηλή ταχύτητα. Ανακατεύουμε το αλεύρι και το μπέικιν και το ρίχνουμε στο μίξερ λίγο-λίγο. Κάνουμε ένα ζυμάρι που να μην κολλάει στα χέρια. Βάζουμε τη ζύμη στο ψυγείο για μισή ώρα να σφίξει λίγο και ξεκινάμε το πλάσιμο. Πλάθουμε κορδόνια 15εκ. και τα διπλώνουμε στα 3 ενώνοντας τα με ένα πάτημα στην άκρη. Έτσι σχηματίζουμε βαρκούλες . Τις τοποθετούμε σε ταψί με λαδόκολλα και τις αλείφουμε καλά με το αραιωμένο αυγό. Τις ψήνουμε στους 180 βαθμούς για 20΄ λεπτά.



EΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ
1. Χρησιμοποιείς στην καθημερινότητά σου προϊόντα που περιέχουν μαστίχα Χίου;
Ναι Όχι
2. Σου αρέσει η μαστίχα Χίου;
Α) Πολύ Β) Λίγο Γ) Καθόλου
3. Έχεις ποτέ προσπαθήσει να μασήσεις ακατέργαστη μαστίχα Χίου;
Ναι Όχι
4. Γνωρίζεις ότι μασώντας μαστίχα Χίου δυναμώνεις τα ούλα σου και έχεις υγιή δόντια;
Ναι Όχι
5. Χρησιμοποιείτε τριμμένη μαστίχα Χίου στα γλυκά σας;
Ναι Όχι
6. Τώρα μασάτε τσίχλα; Τι είδους είναι;
Ναι Όχι Είδος:
7. Πότε ήταν η τελευταία φορά που έφαγες μαστίχα υποβρύχιο;
8. Έχεις ποτέ παρακολουθήσει το μάζεμα της μαστίχας;
Ναι Όχι
9. Θα ήθελες κάποια στιγμή να συμμετάσχεις στο κέντημα του σκίνου, στο μάζεμα της μαστίχας και στον καθαρισμό της;
Α) Πολύ Β) Λίγο Γ) Καθόλου
10. Έχεις επισκεφθεί ποτέ το εργοστάσιο ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΜΑΣΤΙΧΑΣ;
Ναι Όχι

AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ

Moιράστηκαν 100 ερωτηματολόγια σε 100 μαθητές της Α’, Β’, Γ΄ Γυμνασίου.

Απάντησαν:


1. ΝΑΙ: 50.
2. A) Πολύ: 70 Β) Λίγο: 20 Γ) Καθόλου: 10
3. Ναι: 30
4. Nαι: 30
5. Ναι: 10
6. Χίου: 20
7. Τον τελευταίο μήνα: 20 ΝΑΙ
8. ΝΑΙ: 20
9. Α) Πολύ: 15 Β) Λίγο: 25 Γ) Καθόλου: 60
10. NAI: 60





























Βιβλιογραφία για μαστίχα

1) Σαββίδη Θωμά, Επίκουρου Καθηγητή Α.Π.Θ.,

Το μαστιχόδεντρο της Χί-
ου, Εκδοτικός Οίκος Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2000.
2) Περρίκου Γιάννη, Η μαστίχα Χίου, Διαδρομές στα μυστικά της μονοπάτι-
α, Αθήνα 2006.
3) TestevuideAd. , Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό Le
Tour duMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία και Νίκος Πλατής,
Εκδόσεις Ιππόκαμπος, Χίος 2003.
4)Δαμαλά Αντωνίου Σ. , Δρ. , Πολιτικού επιστήμονος – Οικονομολόγου, Ο
οικονομικός βίος της νήσου Χίου από έτους 992 μ. Χ. μέχρι του 1566, 4 Τό-
μοι, Έκδοση ομίλου επιχειρήσεων Δαμαλάς ΑΕ, Ελληνικό Ιδρυμα Δαμα-
λά, Αθήνα 1998.
5) Γιαλούρη Νίκου, Τα χωριά της μαστίχας, Χορηγία Γλυκά Σαραντή, Εκδό-
σεις Άλφα Πι, Χίος 1997.
6) Ζερβούδη Γεωργίου, Χίος: Από τις χώρες και την πόλη, στη χώρα και τα
χωριά, Εκδόσεις Αιγέας, Χίος 2008.
7) Φύλλα Ξένης – Γιακουμή Παντελή, Εννέα από τα 24 Μαστιχοχώρια της Xί-
ου, (Λιθί, Βέσσα, Ελάτα, Μεστά, Ολύμποι, Πυργί, Αρμόλια, Καλαμωτή, Πα-
τρικά), Εκδόσεις Πυξίδα, Χίος 2008.
8) Μπελλέ Χρίστου, Το Νησί Μαστίχα, Εκδόσεις ελληνικά γράμματα, Αθήνα
22006.
9) Κολλιάρου Γιάννη, Μιάν βολάν τσ΄ έναν τσαιρόν ήτον…, Λαογραφία της
Χίου ˙ Τα 21 Μαστιχοχώρια, Εκδόσεις Αιγέας, Χίος 2003.
10) Francois Perilla,Χίος. Το ευτυχισμένο νησί, Μετάφραση: Κοσμάς
Δόβας, Γιώργος Καλούπης, Ελένη Μπέρτσου, Ελένη Μπεληγιάννη,
Επιμέλεια Μετάφρασης: Ελένη Μπεληγιάννη, Έκδοση Δημόσιας Κε-
ντρικής Βιβλιοθήκης Χίου «Κοραής», Χίος 2009.
11)Κοκκινάκη Δημήτρη, Αναφορές στη μαστίχα της Χίου μέσα από τις ελ-
ληνικές και ευρωπαϊκές φαρμακοποιΐες του πρώτου μισού του 19ου αιώνα:
1800-1850, Μετάφραση: Δημήτρης Κοκκινάκης, Ιδιωτική Έκδοση, Χίος
2003.
12) Χωρεάνθη Ελένης, Άρωμα μαστίχας, Εικονογράφηση Εύα Καραντινού, Εκ-
δόσεις Άγκυρα, Αθήνα 2009.
13)Κόχυλα Νταϊάνας, Mastiha Cuisine: More than 60 Recipes for the Mediter-
ranian's Most Seductive Spice, Δημιουργίες με μαστίχα: Πάνω από 60 συντα-
γές με το πιο γοητευτικό μπαχαρικό της Μεσογείου, Φωτογράφιση Βασίλης
Στενός, Έκδοση του Mastiha Shop, Αθήνα 2008.
14) Συλλογικό έργο (Δημήτρης Κοκκινάκης, Μάριος Καζάς, Μαρία Καζά, Βά-
σω Κριτάκη), Χαράζοντας το μύθο της μαστίχας, Φωτογράφιση: Δημήτρης
Κοκκινάκης, Γιάννης Γ. Βούλγαρης, Δημήτρης Κοιλαλούς, Εκδόσεις Αιγέ-
ας, Χίος 2007.
15) Ζαχαρόπουλου Κώστα, Το βιβλίο της μαστίχας, Φωτογράφιση: Δημήτρης
Κοιλαλούς, Νίκος Πήλος, Γιώργος Κουρούπης, Δημήτρης Αρβανίτης, Κώ-
στας Ζαχαρόπουλος, Ηλίας Μπαρμπίκας, κ.ά. , Έκδοση Mastiha Shop, Χίος
2007.
16) Καρακωνσταντή - Σαρρή Μαρία, Όνειρο από μαστίχα//, Εικονογράφηση:
Μιχάλης Γεώργαλος, Κλαίρη Γιαννίρη, Έκδόσεις Αιγέας, Χίος 2005.



Mαθητές που εργάστηκαν για το θέμα της μαστίχας:
Τμήμα Γ3
Γιαννάς Ιωάννης
Γκουντελάκη Μαρία
Κολοκυθά Βασιλική
Λοίζου Αικατερίνη
Μούνδρος Αντώνιος
Ντάφου Αθανασία
Πιτροπάκης Νικόλαος
Πολίτης Γεώργιος
Σιδερίδη Ασημίνα
Σκυλλά Κωνσταντίνα
Τζούμα Αναστασία
Τζούμας Κωστής
Τυροπώλη Μαρία
Φαλιέρος Ευαγόρας
Φλάμου Ελπίδα
Χάρμπα Ιωάννα
Χούμης Ηλίας
Χριστοδούλου Χρίστος
Ψαρράς Γεώργιος
Ψύλλάς Ισίδωρος



Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ισιδώρου των Ρωμαιοκαθολικών στην περιοχή Τάλαρος του Κάμπου της Χίου.JPG









Ο Ρωμαιοκαθολικός Ναός του Αγίου Ιωάννου στα Σκλαβιά

 (1).JPG

























Τα αγάλματα των Ρωμαιοκαθολικών Ναών της Χίου μας μιλάνε







































Ο Ιερός Ναός της Μεταστάσεως της Θεοτόκου στο Φραγκοβούνι της Χίου

.JPG










































Ρωμαιοκαθολικό Κοιμητήριο Κοφινά Χίου
 Νεκροταφείο.JPG






Ο Καθεδρικός Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου των Ρωμαιοκαθολικών στην πόλη της Χίου



 Αγίου Νικολάου.JPG



































Η Ιερά Σκήτη των Αγίων Πατέρων της Χίου 4ο Γυμνάσιο Χίου










 Αγίων Πατέρων.JPG




































Το μάθημα της Τοπικής Ιστορίας στο 4ο Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό)


NEA MONH.jpg AGIOI PATERES.jpg
KATHOLIKOI NAOI.jpg


Στα πλαίσια του μαθήματος της Τοπικής Ιστορίας οι μαθητές των τμημάτων Γ1, Γ2 και Γ3 του 4ου Γυμνασίου Χίου (Πιλοτικό) χωρισμένοι σε ομάδες 3-4 ατόμων εκπόνησαν κατά τη διάρκεια του Β΄ Τριμήνου του σχολικού έτους 2012-2013 τρία σε εκλαϊκευμένη μορφή βιβλία. Αυτά αφορούν αντίστοιχα στην Ιστορία της Ιεράς Σκήτης των Αγίων Πατέρων της Χίου (500 αντίτυπα – 48 σελ.), στην Ιστορία πέντε Καθολικών Ναών της Χίου (300 αντίτυπα – 32 σελ.) και στην Ιστορία της Ιεράς Νέας Μονής της Χίου (250 αντίτυπα – 48 σελ.). Αξίζει να αναφερθεί εδώ ότι η επιλογή των θεμάτων έγινε από τα ίδια τα παιδιά.
Συντονιστής και καθοδηγητής των μαθητών υπήρξε καθ’ όλη τη διάρκεια της δράσης τους ο Θεολόγος – Καθηγητής του σχολείου κ. Κων/νος Γεωργ. Καρατζάς – Master Ιστορίας. Την εκτύπωση και βιβλιοδεσία των βιβλίων ανέλαβε ο εκδοτικός οίκος «άλφα πι» του Γιάννη Ν. Παληού.
Όσον αφορά τώρα στο κόστος έκδοσης αυτό καλύφθηκε για το βιβλίο της Ιεράς Νέας Μονής από την ίδια τη Μονή, για το βιβλίο το σχετικό με τους πέντε Καθολικούς Ναούς από την Καθολική Επισκοπή Χίου και ανώνυμο δωρητή, και, τέλος, για την Ιερά Σκήτη των Αγίων Πατέρων από την ίδια τη Σκήτη και ανώνυμο δωρητή. Όλους τους παραπάνω τους ευχαριστούμε θερμά. Τα βιβλία θα διατεθούν δωρεάν στους μαθητές της Γ΄ Τάξης του σχολείου μας και σε Βιβλιοθήκες του νησιού μας.
Είμαστε βέβαιοι ότι οι παρούσες ομαδικές εργασίες θα αποτελέσουν ενθαρρυντικό παράδειγμα και πηγή έμπνευσης και για άλλες τέτοιου είδους μαθητικές δράσεις, οι οποίες θα έχουν ως βασικό σκοπό την ενίσχυση των προσπαθειών που γίνονται για την προβολή της ιστορικής παράδοσής του νησιού μας και το άνοιγμα του δημοσίου σχολείου στην κοινωνία.


Κων/νος Γεωργ. Καρατζάς
Θεολόγος Καθηγητής του 4ου Γυμνασίου Χίου – Μaster Ιστορίας

Τα μνημεία του Κάστρου της πόλης της Χίου


 γενική.jpg


4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Περπυράκης Εμμανουήλ, Χαβιάρα Αντωνία, Στουπάς Ανάργυρος, Τζήκα Γκέρτα και Κριτούλη ΠαρασκευήΚαθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος (ΠΕ01)
κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)

Εργασία Β΄ Τριμήνου


Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου
στη συνοικία Φρούριο της πόλης της Χίου



 Γεώργιος Φρουρίου (1).jpg




Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου είναι ο κεντρικός Ναός που κοσμεί τη συνοικία του Φρουρίου της πόλης της Χίου. Σύμφωνα με μία παλαιά πέτρινη επιγραφή, η οποία είναι εντοιχισμένη στον Νάρθηκα, αριστερά της κεντρικής εισόδου και είναι γραμμένη σε οθωμανική γραφή, ο Ναός κτίστηκε το έτος 993 μ. Χ.
Πιθανολογείται ιστορικά ότι αρχικά ήταν Βυζαντινό Μοναστήρι. Έπειτα, έγινε ενοριακός Ναός, όπως αναφέρεται στο Χρυσόβουλλο του αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ του Παλαιολόγου του έτους 1259. Εκεί, χαρακτηρίζεται ως το πολιτικόν, που σημαίνει δημόσιος, δηλαδή ενοριακός.
Κατά την εποχή της Γενουατοκρατίας (1346-1566), και πιθανόν το 1396 μετατράπηκε σε Ρωμαιοκαθολικό Ναό, τιμώμενος επ’ ονόματι του Αγίου Πέτρου ή κατ’ άλλους των Αγίων Αποστόλων. Ίσως οι Γενουάτες, Ρωμαιοκαθολικοί στο θρήσκευμα, να προέκτειναν τον υπάρχοντα Βυζαντινό Ναό ή να έκτισαν πάνω σ’ αυτόν το δικό τους που ήταν τεράστιος και έφτανε μέχρι την αυλή του σημερινού Ναού. Από το Ναό αυτό σώζονται σήμερα, κατά τους ειδικούς, οι δύο από τους τέσσερις κίονες (οι πρόσθιοι με τις ραβδώσεις), καθώς και τμήμα του μαρμάρινου οκταγωνικού άμβωνα.
Στις 17 Απριλίου του έτους 1566 η Χίος κατακτήθηκε από τους Τούρκους και ο Ναός μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος (Εσκί Τζαμί). Στην κατάσταση αυτή παρέμεινε μέχρι την απελευθέρωση της Χίου από τον ελληνικό στρατό (11 Νοεμβρίου 1912).
Βέβαια, ο Ναός ερειπώθηκε κατά το φοβερό σεισμό του 1881, ενώ ακόμη λειτουργούσε σαν Τζαμί και πάνω στα ερείπια κτίστηκε ο σημερινός, ο οποίος κατέχει το 1/3 του Ναού του Αγίου Πέτρου.
Μετά τον πρώτο διωγμό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από τους Τούρκους το 1914, οι πρόσφυγες που ήρθαν από την απέναντι μικρασιατική ακτή άρχισαν να χρησιμοποιούν τον Ναό σαν Εκκλησία κι όχι σαν Τζαμί. Στις 7 Απριλίου 1916 (Μεγάλη Πέμπτη) έγιναν τα εγκαίνια και έκτοτε λειτουργεί ως κεντρικός Ναός της Ενορίας του Φρουρίου. Το 1936 ένα μεγάλο μέρος του Ναού καταστράφηκε από πυρκαγιά. Το 1956, ο ξύλινος γυναικωνίτης, ο οποίος είχε καεί, ανακατασκευάστηκε και ο Ναός επισκευάστηκε και εξωραΐστηκε.
Στο προαύλιο υπάρχει μαρμάρινη λάρνακα, πιθανόν μνημείο κάποιου επίσημου Ιουστινιάνι, διασκευασμένη από τους Τούρκους σε δεξαμενή. Στη δεξαμενή αυτή οι μουσουλμάνοι πλένονταν πριν από την είσοδο τους στο Τέμενος για προσευχή.
Στο Ναό, επίσης, του Αγίου Γεωργίου φυλάσσονται αξιόλογα κειμήλια όπως ιερά σκεύη, καλύμματα, ιερές εικόνες, βιβλία, μανουάλια κ. α. Τα περισσότερα απ’ αυτά μεταφέρθηκαν από Μικρασιάτες πρόσφυγες, τόσο στο διωγμό του 1914, όσο και στη φοβερή Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, με πολύ πόνο ψυχής και μεγάλο κίνδυνο της ζωής τους, γεγονός που δείχνει τη μεγάλη τους ευλάβεια και τη βαθύτατη πίστη τους.
Ο Ναός γιορτάζει στις 25 Mαρτίου (Ευαγγελισμός της Θεοτόκου), την πρώτη Κυριακή του Σεπτεμβρίου (Εορτή της Συνάξεως των Αγίων της Χίου) και του Αγίου Γεωργίου (23 Απριλίου).
Σήμερα, στην ενορία του Φρουρίου ανήκουν δύο παρεκκλήσια. Το ένα είναι ο Ναός του Αγίου Νικολάου (του Μώλου), μεσαιωνική Μητρόπολη της Χίου και το άλλο είναι το μικρό ναΐδριο του Αγίου Γεωργίου (Κεχρί), υπόλειμμα παλαιού μεγαλύτερου Ναού.











Πηγές:

1) Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών, Χίος – Το Αγιονήσι
του Αιγαίου, Χίος 2004.
2) Μονιούδη – Γαβαλά Δώρας, Το Κάστρο της Χίου: Οι οχυρώσεις και η
περιτειχισμένη πόλη από το Μεσαίωνα στις μέρες μας, Χίος 2001.
3) ΤΕΔΚ Νομού Χίου,Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χώρος και πολιτισμός, Χίος
2001.
4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ. χ.
5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –
Οινούσσες, Χίος 22008.








4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2

Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία

Μαθήτριες: Καρακούρου Ιωάννα, Πουλή Μυρσίνη, Πράππα Αγαθή και Σταματέλου Μαριόγκα

Καθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος (ΠΕ01)
κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)


Εργασία Β΄ Τριμήνου]\

Το Οθωμανικό νεκροταφείο και το Μπαϊρακλί Τζαμί του Κάστρου της πόλης της Χίου

Το Οθωμανικό νεκροταφείο ή Νεκροταφείο του Καρά Αλή


 Οθωμανικό.JPG


Στην δυτική πλευρά της πλατείας του Κάστρου, σε μικρό περιφραγμένο χώρο συνολικής έκτασης 99,36 τ.μ., βρίσκεται το Οθωμανικό νεκροταφείο. Σε αυτό έχουν ενταφιαστεί από το 1822 έως το 1890 σημαντικοί Οθωμανοί.
Το ταφικό μνημείο που ξεχωρίζει είναι αυτό του Καρά Αλή, Καπουντάν πασά του Οθωμανικού στόλου, του οποίου η ναυαρχίδα ανατινάχθηκε από τον Κωνσταντίνο Κανάρη το 1822. Ο τάφος έχει την μορφή πολυτελούς μαρμάρινης σαρκοφάγου με δύο επιτύμβιες στήλες που κοσμούνται με φυτικά θέματα, χαρακτηριστικά του οθωμανικού μπαρόκ. Στη μία, επίσης, απ’ αυτές αναγράφεται ένα εγκωμιαστικό επίγραμμα του ποιητή Φουρουγή.
Τα υπόλοιπα ανάγλυφα – επιτύμβια είναι απλούστερα, λαϊκού χαρακτήρα, με πλούσιο θεματολόγιο και με καλή τεχνική. Ανήκουν στο ύστερο οθωμανικό μπαρόκ και συγγενεύουν με λαϊκά έργα διακοσμητικής στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Κάθε σύμβολο που υπάρχει επάνω σε αυτά δηλώνει μια πληροφορία για τον νεκρό, από το αξίωμα που έφερε, το φύλο, τους απογόνους κ. ά.
Τα μνημεία του νεκροταφείου έχουν πρόσφατα αναστηλωθεί και ο χώρος που καθορίζεται και ευπρεπίζεται τακτικά, είναι επισκέψιμος. Το 2001 ανακατασκευάστηκε ο δυτικός τοίχος, που είχε καταρρεύσει μετά από έντονα καιρικά φαινόμενα.

Το Μπαϊρακλί Τζαμί


 Τζαμί.JPG

Ένα από τα πιο αξιοπρόσεκτα κτίσματα του Κάστρου της Χίου είναι το Μπαϊρακλή Τζαμί. Το μικρό αυτό Τέμενος βρίσκεται στην αρχή της οδού του Αγίου Γεωργίου, της κεντρικής οδού της περιτειχισμένης πόλης, και πολύ κοντά στην πλατεία του Κάστρου. Κτίστηκε στις αρχές του 20ο αιώνα από τους Οθωμανούς Μουσουλμάνους στο θρήσκευμα κατακτητές του νησιού, στα ερείπια ενός παλαιότερου Τεμένους. Στην ίδια θέση υπήρχε άλλοτε γενουατική εκκλησία. Στην πρόσοψη του – πάνω από την είσοδο – υπάρχει οθωμανική κτητορική επιγραφή.
Το Τζαμί χρησιμοποιήθηκε για να στεγάσει σχολείο για τα παιδιά των Ελλήνων προσφύγων της Μικράς Ασίας στα χρόνια που ακλούθησαν την Καταστροφή του 1922. Σήμερα, η κατάσταση του κτιρίου δεν είναι καλή. Απαραίτητη είναι μια αναπαλαίωση του.


Πηγές:

1) Μονιούδη – Γαβαλά Δώρας, Το Κάστρο της Χίου: Οι οχυρώσεις
και η περιτειχισμένη πόλη από το Μεσαίωνα στις μέρες μας, Χίος
2001.
2) Φαϊτάκη Στέλλας, «Νεκροταφείο Καρά Αλή», Η Οθωμανική
αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα 2008, σ. 353.





4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Γιωργαντζέλος Μάριος, Ψυλλής Σωτήρης, Βασιλάκης Κων/νος και Τουράνι Λεωνίδας
Καθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος (ΠΕ01) και
κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)


Εργασία Β΄ Τριμήνου
Η Σκοτεινή Φυλακή και το Παλάτι των Ιουστινιάνι
στο Κάστρο της πόλης της Χίου




Η Σκοτεινή Φυλακή



 Φυλακή.JPG




Αμέσως μετά την θολωτή νότια κεντρική πύλη του Κάστρου της πόλης της Χίου, τη γνωστή και ως PortaMaggiore, βρίσκεται η λεγόμενη Σκοτεινή Φυλακή. Πρόκειται για μια σχεδόν τετράγωνη αίθουσα, που στεγάζεται με τέσσερα οξυκόρυφα σταυροθόλια και η οποία είναι ενσωματωμένη στο τείχος του Φρουρίου. Η αρχική χρήση του χώρου είναι άγνωστη. Το 1822 χρησιμοποιήθηκε ως δεσμωτήριο. Σ’ αυτήν την σκοτεινή και υγρή φυλακή κράτησαν ως ομήρους οι Τούρκοι 74 Δημογέροντες του νησιού και τον τότε Μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα μαζί με τον Διάκονό του Μακάριο Γαρρή ή Γέμελο πριν κρεμάσουν 47 απ’ αυτούς στις 23 Απριλίου του 1922 στην πλατεία Βουνακίου. Με την πράξη τους αυτή οι Τούρκοι ήθελαν να τρομοκρατήσουν τους επαναστατημένους Χιώτες.


Το Παλάτι των Ιουστινιάνι



 Ιουστινιάνι.JPG



Συνεχόμενο με τη Σκοτεινή Φυλακή υψώνεται ένα στιβαρό επιβλητικό διώροφο αναστηλωμένο κτίριο, που πιθανολογείται ότι ήταν η έδρα του φρουραρχείου (κατοικία του φρούραρχου). Το κτίριο αυτό είναι γνωστό ως παλατάκι ή Παλάτι του Ιουστινιάνι, της κυρίαρχης δηλαδή οικογένειας του νησιού στα χρόνια της Γενουατοκρατίας (1346 – 1566), από την οποία και ανεγέρθηκε στις αρχές του 15ου αιώνα. Το κτίριο είχε αμυντικό χαρακτήρα και χρησιμοποιούταν για να έχουν οι Γενοβέζοι κατακτητές τον έλεγχο του λιμανιού και του κάστρου. Γι’ αυτό ήταν γεμάτο παράθυρα που έμοιαζαν με παρατηρητήρια. Είναι κατασκευασμένο από ισόδομη τοιχοποιία. Το ισόγειο έχει έντονα κεκλιμένη –σκαρπωτή– εξωτερική τοιχοποιία και δεν έχει ανοίγματα. Στον όροφο έχει μεγάλους θολοσκέπαστους χώρους και loggia, χωρίζεται δηλαδή σε δύο ημιώροφους.

Σήμερα, το Παλάτι των Ιουστινιάνι είναι ερειπωμένο. Ωστόσο, από το 1988, που αναστηλώθηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, χρησιμοποιείται περιοδικά ως εκθεσιακός χώρος παλαιοχριστιανικών ψηφιδωτών, βυζαντινών τοιχογραφιών, μεταβυζαντινών εικόνων και ξυλογλύπτων του νησιού.


Η Κρύα Βρύση




 Βρύση.JPG


Στο εσωτερικό του Κάστρου της πόλης της Χίου, και συγκεκριμένα κοντά στο επιθαλάσσιο τείχος, βρίσκεται η Κρύα Βρύση. Πρόκειται για μια μεγάλη ημιυπόγεια δεξαμενή νερού στεγαζόμενη με σταυροθόλια, που στηρίζονται σε 8 πεσσούς. Σήμερα, ελάχιστα στοιχεία μαρτυρούν εξωτερικά τον αρχικό αρχιτεκτονικό τύπο του κτίσματος. Για τον καθαρισμό της φρόντισε το 1920 ο τότε δήμαρχος Χίου και αρχιτέκτονας Δημήτριος Τσελεπίδης.

Σύμφωνα με τον Χαράλαμπο Μπούρα, η άντληση του νερού γινόταν αρχικά από μια μεγάλη θολοσκέπαστη υπερυψωμένη στοά που εκτεινόταν σε όλο το μήκος της ανατολικής πλευράς του κτιρίου κι αργότερα από μια χαμηλά διαμορφωμένη κρήνη στη νοτιοανατολική γωνία του. Κατά τον ίδιο, επίσης, επιστήμονα, αν και η μορφή των θόλων εσωτερικά μαρτυρεί την ανέγερση του μνημείου στα χρόνια των Ιουστινιάνι (1349 – 1566), η ανατολική στοά, της οποίας σώζονται σήμερα λίγα λείψανα, είναι πιθανόν να ανήκει στην βυζαντινή εποχή.



Πηγές:



1) Μονιούδη – Γαβαλά Δώρας, Το Κάστρο της Χίου: Οι οχυρώσεις

και η περιτειχισμένη πόλη από το Μεσαίωνα στις μέρες μας, Χίος

2001.

2) ΤΕΔΚ Νομού Χίου,Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χώρος και πολιτισμός, Χίος

2001.

3) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.

4) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χίος 22008.



4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Αντώνης Βούμβας, Άγγελος Δεββές, Δημήτρης Γιαννόπαπας, Αντώνης Παπαγιαννάκης, Αναστάσης Σαρρής
Καθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος (ΠΕ01)
κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)

Εργασία Β΄ Τριμήνου
Τα Οθωμανικά Λουτρά και η Βίγλα Κουλάς
του Κάστρου της πόλης της Χίου
Γενικά στοιχεία για τα Λουτρά


Η παράδοση του τούρκικου λουτρού ανάγεται βαθιά στο χρόνο πριν ακόμα έρθουν οι Τούρκοι από τα βάθη της Ασίας στην Ανατολία. Φθάνοντας εκεί μετέφεραν μαζί τους, πέραν της μουσουλμανικής θεώρησης περί καθαριότητας και χρήσης του νερού, μια λουτρική τεχνογνωσία, η οποία αναμείχθηκε με τις προϋπάρχουσες των Ρωμαίων και των Βυζαντινών, με μερικές τοπικές παραλλαγές. Έτσι, δημιουργήθηκε ο θεσμός του τούρκικου λουτρού με απαράβατους κανόνες και έθιμα.
Τα δημόσια οθωμανικά λουτρά είχαν μνημειακό χαρακτήρα και ιδρύονταν ως αφιερώματα από αξιωματούχους. Συμπεριλαμβάνονταν ανάμεσα στα πρώτα έργα, που οι Τούρκοι κατασκεύαζαν σε μια νεοκατακτημένη πόλη. Τα χαμάμ, όπως αλλιώς τα έλεγαν, δεν ήταν απλά λουτρά. Αποτελούσαν σημαντικά στοιχεία της κοινωνικής ζωής του αστικού κέντρου ή του οικισμού. Κάθε άνθρωπος, πλούσιος ή φτωχός, αστός ή χωρικός, μπορούσε να πάει σ’ αυτά ελεύθερα. Τα μοιράζονταν, επίσης, άνδρες και γυναίκες σε διαφορετικές, βέβαια, ώρες.
Τα δημόσια λουτρά χρησιμοποιούνταν συχνά ακόμη και από μη μουσουλμάνους. Στην περίπτωση αυτή προβλέπονταν και χώροι με στάσιμο νερό. Το στάσιμο νερό, δηλαδή το λούσιμο σε μπανιέρες, υπήρχε μόνο για χρήση από μη μουσουλμάνους. Γι’ αυτόν τον λόγο και οι μπανιέρες συναντιούνταν μόνο σε χαμάμ που δέχονταν χριστιανούς και Εβραίους ή σε καπλιτζά (kaplica), δηλ. σε ιαματικά λουτρά.
Πέραν των λόγων υγιεινής (οι κατοικίες της εποχής εκείνης σπάνια διέθεταν ανάλογες ευκολίες), σημαντικό ρόλο έπαιζαν τα δημόσια λουτρά στην ατομική καθαριότητα των μουσουλμάνων. Το Κοράνι, το ιερό βιβλίο του Ισλάμ, ορίζει ότι η γενική καθαριότητα του σώματος πρέπει να γίνεται τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα. Επιπροσθέτως, για τις γυναίκες η προσέλευση σ’ ένα λουτρό αποτελούσε την κυριότερη κοινωνική εκδήλωση, μιας και τους έδινε την ευκαιρία να ξεφύγουν για λίγο από το ιδιαίτερα κλειστό τότε περιβάλλον του σπιτιού.

Τα Λουτρά του Κάστρου της πόλης της Χίου
Τα παλιά Λουτρά


 Λουτρά παλιά.JPG

Αναπτύσσονται στην βορειοανατολική γωνία του κάστρου, δίπλα στο μεγαλύτερο προμαχώνα και εφάπτονται κατά τη μια πλευρά τους στον περίδρομο των τειχών. Είναι κτίσμα του 18ου αιώνα, αγνώστου κατασκευαστή.
Τα λουτρά ήταν δημόσια. Εκεί γινόταν η κάθαρση όχι μόνο η σωματική, αλλά και η ψυχική. Εκτός απ’ αυτό, εκεί οι άνθρωποι απολάμβαναν συμπόσια, έκλειναν δουλειές, έστηναν πλεκτάνες, έκαναν κοινωνική κριτική, συνοικέσια, γινόταν η προετοιμασία των γυναικών πριν τον γάμο τους, αλλά και άλλες προετοιμασίες για θρησκευτικές τελετές, όπως εκείνη της περιτομής.
Κάτω από τα λουτρά υπήρχε ένα δωμάτιο στο οποίο βρισκόταν ο λέβητας, όπου μέσω ενός βοηθητικού ανοίγματος έφτανε εκεί το νερό και έπειτα μέσα από θερμαινόμενους πήλινους σωλήνες πήγαινε σε ολόκληρο το χώρο των λουτρών, όπως και ο ατμός που παραγόταν μέσα στο χώρο.
Όπως κάθε λουτρό, έτσι και τα παλιά λουτρά του κάστρου της πόλης Χίου χωρίζονταν σε τρεις χώρους: τον ψυχρό, στον οποίο γινόταν η υποδοχή του κόσμου (αποδυτήρια), τον χλιαρό, όπου άρχιζαν οι άνθρωποι να προσαρμόζονται σε υψηλότερες θερμοκρασίες και, τέλος, τον θερμό, στον οποίο απολάμβαναν τις υπηρεσίες των λουτρών.
Ως προς την αρχιτεκτονική του, το κτίσμα είναι θολοσκέπαστο. Έχει, δηλαδή, θόλο, στον οποίο υπάρχουν τρύπες για να βοηθούν στον εξαερισμό του χώρου, αλλά και στην είσοδο του φωτός. Εξωτερικά, είχε επένδυση από θυμιανούσικη πέτρα. Εσωτερικά, και μπαίνοντας ήταν, επίσης, στρωμένο με θυμιανούσικη πέτρα. Στο δεύτερο, όμως, χώρο υπήρχαν χρωματιστά πλακάκια και ο τρίτος χώρο πιθανόν να ήταν στρωμένος με μάρμαρο.
Τα παλιά Λουτρά σταμάτησαν να είναι ενεργά στη δεκαετία του '50, αφού από κείνη την εποχή οι άνθρωποι άρχισαν να χρησιμοποιούν το νερό στα σπίτια τους.
Το καλοκαίρι του 2012 ολοκληρώθηκαν τα έργα ανάπλασης των παλιών Οθωμανικών Λουτρών του Κάστρου της Χίου από την 3η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Τα Λουτρά είναι ανοιχτά στο κοινό για επίσκεψη.








Τα νέα Λουτρά



 Λουτρά.JPG

Βρίσκονται στο δυτικό άκρο του οχυρωματικού περιβόλου. Πρόκειται για μονό χαμάμ, που σήμερα είναι ιδιωτικό και έχει υποστεί πολλές μετατροπές. Κάποτε λειτουργούσε και ως ξυλουργείο. Ο χώρος δεξαμενής – θέρμανσης του νερού είναι σήμερα ολοσχερώς εξαφανισμένος.

Η Βίγλα Κουλάς


 Κουλάς.JPG

Κοντά στην ανατολική γωνία στο εσωτερικό του κάστρου της πόλης της Χίου βρίσκεται ο μεγάλος πεταλόμορφος πύργος, ο Kουλάς, της εποχής της Τουρκοκρατίας (1566 – 1912). Χρησίμευσε για παρατήρηση προς τη θάλασσα για προστασία από τυχόν εχθρικές επιδρομές. Κατασκευάστηκε σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από αρχαίο οικοδομικό υλικό. Φέρει ανοίγματα στην ανατολική του πλευρά και αρχιτεκτονικά υλικά σε δεύτερη χρήση. Η υπόλοιπη επιφάνεια του είναι τυφλή. Απετέλεσε την κεντρική, την μεγαλύτερη σε μέγεθος και την ψηλότερη Βίγλα του νησιού. Το ιδιαίτερό του χαρακτηριστικό είναι το ότι δεν είναι κυκλικός, όπως οι άλλες 50 Βίγλες που είχε κάποτε το νησί. Σήμερα, ο πύργος του Kουλά βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση. Σώζεται ακέραιος.
Πηγές:

1) Κανετάκη Ελένης Ι. , Οθωμανικά Λουτρά στον ελλαδικό χώρο,
Αθήνα 2004.
2) 2ο Σύστημα Ναυτοπροσκόπων Χίου, Βιγλίζοντας, Κείμενα – Επι-
μέλεια: Νίκος Π. Γανιάρης, Αρχηγός Συστήματος, Χίος Νοέμβριος
2000.
3) Μονιούδη – Γαβαλά Δώρας, Το Κάστρο της Χίου: Οι οχυρώσεις
και η περιτειχισμένη πόλη από το Μεσαίωνα στις μέρες μας, Χίος
2001.
4) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Δασκάλου, Μαθαίνω τον τόπο μου,
Χίος – Οινούσσες – Ψαρά, Χίος 22008.
5) ΤΕΔΚ Νομού Χίου, Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χώρος και πολιτισμός, Χίος
2001.
6) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ. χ.






Τα χωριά της Αμανής στη Χίο

 χωριά της Αμανής.jpg

























4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Λεμονιάδης Γεώργιος, Σουρέ Χρυσοβαλάντω, Φοράκης Δημήτριος και Πυλιώτη Παναγιώτα
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)

Εργασία Α΄ Τριμήνου


Η Σφαγή στον Κάβο Μελανιός της βορειοδυτικής Χίου
από τους Τούρκους το 1822


MELANEIOS5.jpg


Γενικά στοιχεία για το Μελανιός

Το Μελανιόςείναι ένα πολύ μικρό χωριό της βορειοδυτικής Χίου, το οποίο απέχει 65 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα του νησιού. Είναι ένα από τα δεκαεννιά χωριά που είναι κτισμένα στις παρυφές του όρους Αμανή. Βρίσκεται πάνω από τη Μέλαινα άκρα του Στράβωνα. Εκεί έγινε, στη θέση Μαύρος Γκρεμός η μεγάλη σφαγή των Χιωτών το 1822 από τους Τούρκους κατά τη διάρκεια της αποτυχημένης επανάστασης κατοίκων του νησιού για να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση το όνομα του χωριού οφείλεται στη σφαγή, όπου το νερό της θάλασσας κυριολεκτικά μελάνιασε από το αίμα των αθώων χριστιανών. Τόσο ζωντανή μένει στη μνήμη των απλών ανθρώπων μια από τις σημαντικότερες και τραγικότερες συγχρόνως στιγμές της μεγάλης ιστορίας του νησιού.

Τα της επανάστασης των Χιωτών κατά των Τούρκων το 1822 και η αντίδραση των τελευταίων

Τη Μεγάλη Πέμπτη 30 Μαρτίου του 1822 με επικεφαλής τον Καρά Αλή κατέπλευσε στη Χίο ο τουρκικός στόλος με 46 πλοία, τα οποία αφού βομβάρδισαν την πόλη αποβίβασαν 7000 στρατιώτες. Αμέσως, άρχισε η σφαγή των κατοίκων, οι λεηλασίες και η πυρπόληση της πόλης. Οι Έλληνες διέφυγαν τότε στα βουνά και οι Σαμιώτες, που είχαν ξεσηκώσει τους Χιώτες για να επαναστατήσουν, αποχώρησαν από το νησί. Από τον Τούρκο διοικητή της Χίου, Βαχήτ πασά ορίστηκε αμοιβή για κάθε κεφάλι, γλώσσα και αφτί χριστιανού, ενώ φονεύτηκαν μέχρι και οι ασθενείς του νοσοκομείου και του λεπροκομείου.
Από την επομένη μέρα, Μεγάλη Παρασκευή 31 Μαρτίου του 1822 άρχισαν να καταφθάνουν από τα μικρασιατικά παράλια ορδές λαού και ενόπλων έχοντας την παρακάτω εντολή: Όλοι αθώοι ή ένοχοι πρέπει να θανατωθούν. Η Χίος πρέπει να καταστραφεί.
Δόθηκαν, επίσης, από τον ίδιο τον Σουλτάνο Μαχμούτ τον Β΄ οι εξής διαταγές στα τουρκικά στρατεύματα:
α. Να φονεύονται νέοι και άνδρες από 12 ετών και πάνω.
β. Να φονεύονται γυναίκες άνω των 40 ετών.
γ. Να φονεύονται βρέφη αδιακρίτως φύλου έως 3 ετών.
δ. Να αιχμαλωτίζονται και να πωλούνται ως σκλάβοι κορίτσια και γυναίκες από 3 έως 40 ετών.
ε. Να αιχμαλωτίζονται και να πωλούνται ως σκλάβοι αγόρια από 3 έως 12 ετών.
στ. Να χαρίζεται η ζωή μόνο σε εφήβους που θ' ασπάζονται τον Ισλαμισμό.


Τα της Σφαγής στο Κάβο Μελανιός

Έτσι, λοιπόν, χιλιάδες άνθρωποι και, κυρίως γυναικόπαιδα, από όλα τα μέρη της Χίου μετά την άγρια σφαγή της πόλης από τους Τούρκους έφτασαν μέχρι το ακρωτήριο Κάβο-Μελανιός στα βορειοδυτικά παράλια του νησιού απέναντι από τα Ψαρά ελπίζοντας ότι θα σωθούν από τα Ψαριανά πλοία. Το θεώρησαν ως το τελευταίο τους καταφύγιο.
Τελικά ελάχιστοι διασώθηκαν από τη γενική σφαγή που ακολούθησε, αφού λόγο των κακών καιρικών συνθηκών που επικρατούσαν και των περιπολίων του τουρκικού στόλου δεν προσέγγισαν τα πλοία των Ψαριανών την ακτή στο Μελανιός. Αυτοί οι ελάχιστοι πρόφθασαν αργότερα και επιβιβάστηκαν σε ελληνικά πλοία και μεταφερθήκαν στα Ψαρά.
Δυστυχώς, υπολογίζεται ότι περισσότερα από 10.000 άτομα έπεσαν θύματα της θηριωδίας των Οθωμανών και περισσότεροι από 12.000γυναικόπαιδα σύρθηκαν στη δουλεία.
Αυτόπτες μάρτυρες της σφαγής στο Μελανιός περιέγραψαν τις φρικιαστικές σκηνές, όπου οι Τούρκοι έσφαζαν ανηλεώς και πυροβολούσαν στη θάλασσα όσους επιχειρούσαν να απομακρυνθούν κολυμπώντας. Διατρυπούσαν τα πτώματα, πιέζοντας το ξίφος μέχρι το έδαφος, προκειμένου να σκοτώσουν κι όσους βρίσκονταν κρυμμένοι κάτω απ’ αυτά ή ήταν καταπλακωμένοι τραυματίες και μισοπεθαμένοι. Άρπαζαν τα θηλάζοντα βρέφη από τις αγκαλιές των μητέρων τους και ή τα πετούσαν στους μαύρους βράχους της θάλασσας ή τα έριχναν ψηλά στον αέρα και έβαζαν από κάτω τα γυμνά σπαθιά είτε τα δικά τους είτε άλλων Τούρκων για να μπήγονται, καθώς έπεφταν, τα βρέφη σ’ αυτά και να ευχαριστηθούν εκείνοι. Άντρες σκοτώνονταν και διαμελίζονταν σαν σφαχτά μπροστά στις οικογένειες τους. Σε άλλους τους αφαιρούσαν τα γεννητικά όργανα, όπως κάνανε και στις γυναίκες, αφού πρώτα τις βίαζαν. Τους γέρους και τις γριές τους βασάνιζαν και τους καταεξευτέλιζαν πριν τους σκοτώσουν. Αποσπούσαν από την κοιλιές των εγκύων γυναικών τα έμβρυα. Στα ενδύματα γυναικών έβαζαν φωτιά και τις άφηναν να καίγονται. Τα κορίτσια τα ατίμαζαν μπροστά στα μάτια των γονέων τους, ενώ τις γυναίκες ενώπιον των συζύγων τους.
Πολλές Χιώτισσες για να αποφύγουν την ταπείνωση και την ατίμωση μιμήθηκαν τις Σουλιώτισσες και κρατώντας στην αγκαλιά τα μωρά τους έπεφταν από τον ψηλό βράχο στη θάλασσα τραγουδώντας το: Έχε γεια κα
ϋμένε κόσμε, έχε γειά παντοτινή. Και οι Χιώτισσες δεν μάθαν για να ζούνε στη σκλαβιά.
Ο Μαύρος Γκρεμός, που ορθώνεται πάνω απ’ τη θάλασσα που αφροκοπά, καθώς και τα κύματα που έρχονται από το ανοιχτό Αιγαίο πέλαγος, είναι ο τρανότερος μάρτυρας αυτής της τραγικότητας.
Το αθώο χιώτικο αίμα σχημάτισε λίμνη ύψους μέχρι τον αστράγαλο ανθρωπίνου ποδιού και κατέληξε σαν μικρό ποταμάκι στη θάλασσα, η οποία σε αρκετό βάθος βάφτηκε κόκκινη και της οποίας το παράλιο χώμα έμεινε για πολύ καιρό κατακόκκινο. Άλλωστε, όπως είναι ευρέως γνωστό, δεν έμεινε το 1822 στο νησί της Χίου χώρος απότιστος από το χιώτικο αίμα. Η Χίος έμεινε τότε κατάσπαρτη από τα κόκκαλα των αδικοχαμένων σφαγιασθέντων χριστιανών κατοίκων της. Για πολλά χρόνια μάλιστα έμεινε μαύρη ξέρα.
Το αίμα των Χιωτών το 1822 ξεσήκωσε τις συνειδήσεις των ελεύθερων λαών και φλόγισε τις φιλελεύθερες ψυχές όλων των λαών της Ευρώπης. Ενέπνευσε πολλούς ποιητές, όπως για παράδειγμα τον Βίκτωρα Ουγκώ ο οποίος έγραψε το περίφημο ποίημά του το Ελληνόπουλο, όπως επίσης και το Γάλλο ζωγράφο Ντελακρουά, ο οποίος ζωγράφισε τον διάσημο πίνακά του τη Σφαγή της Χίου (1824), η οποία εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι της Γαλλίας.
Προς τιμή όλων αυτών των ανθρώπων που βρήκαν τραγικό θάνατο το 1822 στο Κάβο Μελανιός έχει στηθεί στον ιερό τόπο του μαρτυρίου τους ένα λιτό μαρμάρινο μνημείο, ως ένα θυμητάρι της ιστορικής μνήμης. Κάθε χρόνο τελούνται εκεί εορταστικές εκδηλώσεις μνήμης.


Προφορική μαρτυρία για τη Σφαγή στο Κάβο Μελανιός

Θα κλείσουμε την εργασία μας με ένα απόσπασμα από τη διήγηση του παπά Δημητρίου Χανιώτη, αρχιμανδρίτη από το κοντινό στο Μελανιός χωριό Πυραμά.
Οι αθρώποι εκρυφτήκαν άλλοι στις κρύφτες που έκαμαν στα χωράφια, άλλοι μες τα δέντρα, κι’ οι περισσότεροι έτρεχαν στο Κάβο Μελανιός. Επειδή όμως έλεγαν πως όποιος πλερώσει τα καΐκια περισσότερο, πιο εύκολα και γρήγορα φεύγει, ο συγγενής μου, ο Γέρω-Σωτήρχος, επήρεν ένα καντάρι καλό στο χέρι του κι ο αδερφός του ένα κόκκινο βόδι κι έφυγαν. Σαν εφτάσαν στο Κάβο Μελανιός, τα ’δωσαν αυτά κι’ επήγαν στα Ψαρά. Αφ’ το καΐκι έβλεπαν τους Τούρκους που έσφαζαν τον κόσμο. Ένας Μώρος εκουράστηκεν πια να σφάζη κι’ ήκατσε να ξεκουραστή και να αρχίση πάλι. Ένας δικός μας κρυμμένος μέσα στα πτώματα είδεν τη σφαγή και μας τα ’λεγε. Τόσον αίμα χύθηκεν εκεί, που οι πέτρες εβαφήκαν με αίμα κι ως τώρα φαίνουνταιν κόκκινες! Όσοι δεν επρόφτασαν να φύγουν με τα καΐκια εκρυφτήκαν στα βουνά, και στα δέντρα και στις σπηλιές….


Πηγές:

1) Φραγκομίχαλου Κ. Ε. , δ. Φ. , «Οι σφαγές της Χίου το 1822: ποιος ο
ακριβής αριθμός των θυμάτων τους», Φιλολογική Χίος, Τόμος 6ος, Χίος
1997, σσ. 5-59.
2) Περρή Νίκου Ζ., Η Χίος στην Εθνεγερσία, Χίος 1974.
3) Χανιώτη Ιωάννη Δημ. , Η Χίος του 1822, Αθήναι 1973.
4) Βίου Στυλιανού Γ. , Η Σφαγή της Χίου εις το στόμα του χιακού λαού,
Εισαγωγή – Επιμέλεια: Κων/νος Ι. Μερούσης, ExcerptsinEnglish, Χίος
2006.
5) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
6) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –
Οινούσσες, Χίος 22008.
7) AdTestevuide,Το νησί της Χίου,Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό le
tourdumonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής,
Χίος 2003.




4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Αντώνης Βούμβας, Άγγελος Δεββές, Δημήτρης Γιαννόπαπας, Αντώνης Παπαγιαννάκης, Αναστάσης Σαρρής
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου



Τα μεταλλεία αντιμονίου

στο χωριό Κέραμος της βόρειας Χίου



6.jpg



Το χωριό Κέραμος βρίσκεται στο βόρειο άκρο της Χίου, σε μια ονειρική τοποθεσία, μέσα σε ένα από τα πιο όμορφα και πυκνά πευκοδάση του νησιού και δίπλα στο ανεμοδαρμένο Αιγαίο πέλαγος. Απέχει από την πόλη της Χίου 58 χιλιόμετρα.

Στην περιοχή της Κεράμου συναντάμε ηφαιστιογενή πετρώματα πλούσια σε αντιμονίτη. Απ’ αυτόν με την κατάλληλη επεξεργασία βγαίνει το ορυκτό αντιμόνιο χρήσιμο στη σκλήρυνση των μετάλλων και την Παρασκευή φαρμάκων. Παλαιότερα γινόταν εξόρυξή του και οι κάτοικοι του χωριού έβρισκαν εκεί εργασία.

Σχετικά, λοιπόν, με τα μεταλλεία της Κεράμου εικάζετε ότι η εξόρυξη του αντιμονίου άρχισε από τα μέσα του 19ου αιώνα. Γραπτά στοιχεία γι’ αυτό υπάρχουν ήδη από το 1871. Η εταιρεία που πρώτη εκμεταλλεύτηκε οργανωμένα το αντιμόνιο της Κεράμου ήταν η Γαλλική SOCIETEANONYMEDEMINESDEKERAMO, η οποία ιδρύθηκε από τον Γάλλο μεταλλουργό A. Pelloyx, που ήταν και ο πρώτος διευθυντής της. Αυτή η εταιρία έχτισε το 1897-98 πλήρεις εγκαταστάσεις στην περιοχή Αγιάσματα της Κεράμου, όπως τρεις στοές εξόρυξης, θυρίδες αποθήκευσης του μεταλλεύματος, χημικό εργαστήριο, καταλύματα εργατών, συγκρότημα καμινιών, μηχανουργείο, ξυλουργείο, αποθήκες, παράκτια προβλήτα φορτοεκφόρτωσης, κατοικία των μηχανικών, γραφεία και φυσικά την παραθαλάσσια έπαυλη του εκάστοτε Διευθυντή. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα κτίρια είναι διάσπαρτα στην περιοχή και ότι η εν λόγω κατοικία είναι σε προνομιούχο και περίοπτη θέση. Της ίδρυσης της εταιρείας είχε προηγηθεί σχετική έρευνα για τυχόν ύπαρξη κοιτασμάτων αντιμονίου στην κοιλάδα της Κεράμου. Την έρευνα πραγματοποίησε ο A. Pelloyx με την προτροπή και την συμπαράσταση του Χιώτη χημικού – μηχανικού και άριστου γνώστη του υπεδάφους του νησιού Γεωργίου Καλουτά από την περιοχή Τάλλαρος του Κάμπου.

Ακολούθησε η παραγωγή τριοξειδίου του αντιμονίου. Στις εργασίες εξόρυξης εργάζονταν Μαυροβούνιοι μιναδόροι, Έλληνες και Αρμένιοι εργάτες, ενώ την αντιστήριξη των στοών, πραγματοποίησαν Ιταλοί έμπειροι ξυλουργοί και ξυλοδέτες. Όλοι αυτοί διέμεναν σε καταλύματα ανατολικά του εγκαταλελειμμένου σήμερα χωριού Λαρδάτο.

Τα μεταλλεία της Κεράμου έκλεισαν το 1908 λόγω της βαθμιαίας πτώσης της τιμής του εξορυσσόμενου μεταλλεύματος. Μετά την αποχώρηση των Γάλλων η εκμετάλλευση του ορυχείου συνεχίστηκε κατά καιρούς υπό τη διεύθυνση του Γεωργίου Καλουτά. Στη συνέχεια, το 1921 την παραχώρησε στη Καλιόπη Λάπου (το γένος Ζυγομαλά).

Στα χρόνια που ακολούθησαν τα κοιτάσματα αντιμονίου τα εκμεταλλεύτηκαν οι Λαμπρινίδης και Γεωργίου και μετά ο Πατρικιάδης. Κατά το χρονικό αυτό διάστημα πραγματοποιήθηκαν σημαντικές κοιτασματολογικές και ορυκτολογικές έρευνες στην κοιλάδα της Κεράμου που εντόπισαν ακριβώς τις θέσεις με τις εμφανίσεις του αντιμονίου, οι οποίες είναι οι εξής: τα Αγιάσματα, η Πατέλα, η Μακριά Σκάλα, το Διχάλι, ο Ξύγκρεμος, ο Κουτσονίκος, το Λαρδάτο, ο Σχοίνος, το Πηγάδι, η Φαούλα, οι Βόλτες και η Σελάδα.

Μετά την λήξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, και συγκεκριμένα το 1949, στα πλαίσια της αμερικανικής βοήθειας για την ανασυγκρότηση της Ελλάδας μέσω του σχεδίου Μάρσαλ, τα μεταλλεία επαναλειτούργησαν από εταιρεία του επιχειρηματικού ομίλου Μποδοσάκη. Έκλεισαν, όμως, οριστικά το 1953-1954 λόγω της διεθνούς πτώσης των τιμών του αντιμονίου, του υψηλού κόστους παραγωγής και της δυσχερούς προσπέλασης προς την περιοχή. Μια επιπλέον αιτία που έκλεισαν τα μεταλλεία ήταν οι πολλοί θάνατοι μεταλλωρύχων που προκληθήκαν από την έλλειψη ασβεστίου. Η εταιρία δεν παρείχε αρκετή ποσότητα γάλακτος με αποτέλεσμα η εργαζόμενοι να πεθαίνουν από την σκόνη που εισέπνεαν στα ορυχεία. Εργάζονταν τότε στα μεταλλεία 48 τακτικοί και 10 έκτακτοι εργάτες. Στις μέρες μας τους άδικα χαμένους μεταλλωρύχους μας τους θυμίζει ένα μνημείο με τα ονόματά τους στημένο στην Κέραμο κοντά στον Αλβανό ποταμό.

Σήμερα, τα μεταλλεία της Κεράμου είναι φυσικό μουσείο ιστορίας και μάρτυρας μιας άλλης εποχής. Δυστυχώς, όπως κάποιοι υποστηρίζουν και όχι άδικα, ότι η περιοχή των μεταλλείων δύσκολα θα μπορέσει στο μέλλον να ξαναζωντανέψει, αν δεν προσφερθεί στον επισκέπτη ένα θελκτικό περιβάλλον με καθαρές ακτές και φροντισμένα δάση, μια εικόνα πολιτιστικής συνέχειας και σεβασμού στην παράδοση. Αυτά όλα προϋποθέτουν αναβάθμιση και αξιοποίηση για τουριστικούς πλέον λόγους των μεταλλείων, προσεκτικές αναπαλαιώσεις των κτιριακών εγκαταστάσεών τους και υποτυπώδεις, αλλά καθαρές και λειτουργικές συνάμα τουριστικές εγκαταστάσεις, όπως παραδείγματος χάρη ένα εστιατόριο, ένα καφενείο κι ένα ξενώνα. Είναι θλιβερό να ερημώνει ένα τόσο μαγικό μέρος.









Πηγές:



1) Αγιαννίδη Βασίλη, «Η οικία Καλουτά στ’ Αγιάσματα», Πελινναίο,

τεύχος 19, Χίος φθινόπωρο 2001, σσ. 24-25.

2) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Δασκάλου, Μαθαίνω τον τόπο μου,

Χίος – Οινούσσες – Ψαρά, Χίος 22008.

3) Σαματά Σπύρου, «Η μεταλλευτική εξόρυξη και τα παλαιοντολογικά

ευρήματα της Χίου», Πελινναίο, τεύχος 14, Χίος καλοκαίρι 2010,

σσ. 32-39.

4)http://www.panoramio.com/user/715904/tags/%CE%9A%CE%AD%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%BF%CF%82





4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθητές: Ιωάννης Νικολάκης, Μαρία Δέλλιου, Μαριλένα Καρίβαλη, Αγγέλα Μπάκνη και Μαρκέλλα Μιχάλα
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου

Το σπήλαιο στο χωριό Άγιο Γάλας
της βορειοδυτικής Χίου



 Άγιο Γάλας 1.jpg


Γενικά στοιχεία για το χωριό Άγιο Γάλας

Το Άγιο Γάλας είναι ένα χωριό που βρίσκεται στη βορειοδυτική Χίο. Από την πόλη της Χίου απέχει 70 χλμ. Είναι ένα από τα δεκαεννιά χωριά που είναι χτισμένα στις παρυφές του όρους Αμανή.











Αρχαιολογική θεώρηση του σπηλαίου
του Αγίου Γάλακτος ή της Αγιογαλούσαινας


Στο Άγιο Γάλας ο επισκέπτης θαυμάζει τον βυζαντινό Ναό της Παναγιάς της Αγιογαλούσαινας, με τις ωραίες τοιχογραφίες, ο οποίος χτίστηκε τον 12ο ή τον 13ο αιώνα και υπήρξε κατά το παρελθόν Καθολικό, κεντρικός δηλαδή Ναός παλιού μοναστηριού. Η εκκλησία της Παναγίας απολήγει σε στόμιο ελικοειδούς σπηλαίου για το οποίο φημίζεται το χωριό. Το σπήλαιο είναι εξαιρετικό. Πρόκειται για έναν επισκέψιμο χώρο που επεκτείνεται σε μήκος 250 μέτρων. Πάνω από το σπήλαιο είναι χτισμένο το χωριό, το οποίο πήρε το όνομα Άγιο Γάλας από το αγίασμα που αναβλύζει εντός του σπηλαίου. Πρόκειται για το άσπρο γαλακτώδες υγρό που στάζουν οι σταλακτίτες, που υπάρχουν στο σπήλαιο. Το υγρό αυτό το συγκεντρώνουν οι προσκυνητές με βαμβάκι, γιατί το θεωρούν ως το γάλα της Παναγίας.
Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα των ανασκαφών του 1938, που πραγματοποιήθηκαν από την Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, το σπήλαιο πρωτοκατοικήθηκε το 6000 π. Χ. , στα προϊστορικά δηλαδή χρόνια. Αυτός ο χώρος χρησιμοποιήθηκε ως ιερό από την Αρχαϊκή ως τη Ρωμαϊκή εποχή. Στο συμπέρασμα αυτό μας οδηγούν τα κομμάτια από πήλινα αγγεία, οστά ζώων κ. λπ. που βρέθηκαν εντός του σπηλαίου. Τα ευρήματα αυτά εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Χίου.
Πρόσφατες ανασκαφικές εργασίες που πραγματοποιήθηκαν το Φθινόπωρο του 2004 από την Εφορεία Σπηλαιολογίας έφεραν στο φως και νέα ευρήματα μεγάλης αρχαιολογικής αξίας. Οι ειδικοί επιστήμονες, σπηλαιολόγοι και ανθρωπολόγοι του Υπουργείου Πολιτισμού εκτιμούν ότι ανήκουν σε εποχή παλαιότερη του 3.000 π. Χ, τότε που η Χίος ήταν ενωμένη με την απέναντι Μικρασιατική ακτή (3.000-5.000 π. Χ.). Τα νέα σημαντικά ευρήματα είναι όστρακα κεραμικά και θαλασσινά, εργαλεία καθημερινής χρήσης και σκελετοί ζώων της στεριάς, όπως ελαφιών, αρκούδων και λεοπαρδάλεων. Μετά την καταγραφή, την μελέτη και την αξιολόγηση τους τα νέα αυτά ευρήματα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Χίου.
Από τα Βυζαντινά χρόνια μέχρι και τις μέρες μας το σπήλαιο είναι τόπος χριστιανικής λατρείας αφιερωμένος στην Παναγία και την Αγία Άννα.


Σπηλαιολογική θεώρηση του σπηλαίου
του Αγίου Γάλακτος ή της Αγιογαλούσαινας


Το σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος είναι σύμφωνα με τους ειδικούς ένα από τα σημαντικότερα και πλέον ενδιαφέροντα σπήλαια στην Ελλάδα. Διακρίνεται για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του, μιας και αποτελείται από τρία σπήλαια το Κάτω, το Μεσαίο και το Άνω. Αυτά τα τρία σπήλαια διακρίνονται ανάλογα με την μορφολογία τους, σε κατακόρυφο, σε οριζόντιο και σε λιμναίο σπήλαιο αντίστοιχα.
Τα σπήλαια του Αγίου Γάλακτος ανήκουν στην κατηγορία των υδρικών ή καρστικών λεγομένων σπηλαίων, εκείνων δηλαδή των οποίων η δημιουργία οφείλεται στη διαβρωτική επενέργεια των νερών της βροχής, η οποία στα ασβεστολιθικά πετρώματα, όπως είναι αυτά του Αγίου Γάλακτος, αποβαίνει ακόμα εντονότερη.
Το Κάτω σπήλαιο βρίσκεται σε υψόμετρο 163 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η τοπική παράδοση το θέλει να φθάνει δυτικά μέχρι την ακτή του χωριού Μελανιός, βόρεια μέχρι τον παλαιό Ναό της Αγίας Βαρβάρας ή ακόμα και μέχρι την παράλια του Αγίου Γεωργίου του Κρασά στο χωριό Νενητούρια. Η απόσταση και στις δύο περιπτώσεις υπερβαίνει τα 3,5 χιλιόμετρα. Παρ’ όλα αυτά το διαπιστωμένο μήκος του Κάτω Σπηλαίου ανέρχεται στα 120 μέτρα, το συνολικό μήκος των διαδρομών του στα 500 μέτρα και το συνολικό εμβαδόν του στα 1000 τετραγωνικά μέτρα.
Το Κάτω σπήλαιο είναι πλούσιο σε σταλακτίτες και σταλαγμίτες, στήλες διαφόρων σχημάτων και χρωμάτων, εντυπωσιακά κοιλώματα και εναλλαγές σχημάτων των βράχων στις οροφές και τις πλευρές καθ’ όλη του την έκταση. Όλα αυτά υποδηλώνονται με χαρακτηριστικές ονομασίες. Έτσι, λοιπόν, καθώς προχωράμε στο εσωτερικό του Κάτω σπηλαίου συναντάμε κατά σειρά: το Τρίστρατο, τον Καταρράκτη ή Θάλαμο Β’, την πλατεία Στρογγυλού ή Κεντρικού Βράχου, το Θάλαμο του Κρεβατιού, τον Κρυφό Θάλαμο, τα Διαμερίσματα των Δρακόντων, την Πλατεία του Κεντρικού Βράχου, τον Θάλαμο του Αγιάσματος (στο κέντρο του θαλάμου αυτού υπάρχει παλαιό πήλινο δοχείο γεμάτο με κατακάθαρο νερό), τον Θάλαμο της Κρυφής Στήλης, την Αίθουσα Β’ ή Μεγάλο Θάλαμο, τον Διάδρομο του Τούρκου, τον Μυστηριώδη Διάδρομο ή Θάλαμο, την Ωραία Πύλη, την Καθεδράλη, το Θάλαμο των Γεφυρών, το Θάλαμο του Εξώστη και το Θάλαμο του Εύζωνα.
Αξίζει εδώ να αναφέρουμε ότι ο Διάδρομος του Τούρκου έλαβε αυτή την προσωνυμία, διότι ένα στρογγυλό μεγάλο σταλαγμίτη του τον έχουν οι ντόπιοι αποκαλέσει Τούρκο ή Αράπη. Η παράδοση λέει πως ήταν ένας από τους Τούρκους που είχαν εισέλθει εντός του σπηλαίου το 1822 κατά τη Σφαγή των κατοίκων της Χίου, καταδιώκοντας τους εδώ κρυμμένους χριστιανούς και η Παναγία τότε τον εμαρμάρωσε πρέπει δε, σύμφωνα πάντα με τη λαϊκή δοξασία ο διερχόμενος από εδώ να του πετάξει μία πέτρα.
Το Μεσαίο σπήλαιο βρίσκεται 14 μέτρα υψηλότερα από το Κάτω σπήλαιο. Περιλαμβάνει ένα μέρος του Ναού της Παναγίας, ένα διάδρομο, το Ναό της Αγίας Άννας, όπου και ο χώρος του αγιάσματος, και την αίθουσα Γ. Έχει συνολικό μήκος 27 περίπου μέτρα, ενώ το εμβαδόν του υπερβαίνει τα 143 τετραγωνικά μέτρα. Μολονότι ο επισκέπτης μένει με την εντύπωση ότι το Μεσαίο και το Κάτω σπήλαιο δεν επικοινωνούν, εντούτοις επισημάνθηκε από τους μελετητές σήραγγα επικοινωνίας.
Το Άνω σπήλαιο, του οποίου και αυτή η ύπαρξη είναι άγνωστη στους περισσότερους, παραμένει σπηλαιολογικά και αρχαιολογικά ανεξερεύνητο. Βρίσκεται 6 μέτρα ψηλότερα από τα προσκτίσματα του Ναού της Παναγίας. Σ’ αυτό μπαίνει κανείς έρποντας από δυσδιάκριτη οπή διαστάσεων 0,45 πλάτους και 0,65 μέτρων ύψους. Το σπήλαιο αυτό είναι εκείνο που επικοινωνούσε με το χωριό με κρυφή σήραγγα και στο οποίο κατέφευγαν οι κάτοικοι για να αμυνθούν από τους εχθρούς μέσω ενός μικρού ανοίγματος που αποκαλείται Πολεμίστρα. Διακρίνεται σε τρία τμήματα.
Το βόρειο τμήμα συνολικού εμβαδού 127 τετραγωνικών μέτρων κείται πάνω από το τμήμα του Μεσαίου σπηλαίου, όπου και το παρεκκλήσι της Αγίας Άννας. Είναι ανενεργό όπως και τα υπόλοιπα τμήματα, χωρίς κανένα ίχνος σταγονορροής.
Το νότιο τμήμα συνολικού εμβαδού 130 περίπου τετραγωνικών μέτρων έχει έντονο ανάγλυφο. Στην οροφή του υπάρχουν αιχμηροί και απότομοι βράχοι. Σταλακτιτικός και σταλαγμιτικός διάκοσμό δεν έχει, πλην ενός πραγματικά επιβλητικού και εντυπωσιακού σταλακτίτη που θυμίζει κοραλλιογενή σχηματισμό.
Το δυτικό τμήμα συνολικού εμβαδού 100 περίπου τετραγωνικών μέτρων είναι φωτεινό. Ο φωτισμός προέρχεται από ένα άνοιγμα που βλέπει προς τα έξω και το οποίο οι ντόπιοι το ονομάζουν Πολεμίστρα, γιατί, όπως προαναφέραμε, πιστεύουν ότι χτίστηκε για λόγους αμυντικούς.
Τέλος, το 1997 ξεκίνησαν από ομάδα ειδικών και το 2006 ολοκληρώθηκαν εργασίες για την βελτίωση της επικοινωνίας των σπηλαίων. Στόχος της τότε Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Χίου που ενέταξε το έργο για χρηματοδότηση στο Γ΄ Κοινοτικό λεγόμενο Πλαίσιο Στήριξης ήταν η τουριστική αξιοποίηση και η διάσωση του Σπηλαίου. Σήμερα, το Σπήλαιο είναι επισκέψιμο.


Πηγές:

1) Φραγκομίχαλου Κων/νου Ε., Ph. D. (Lon.), Το Άγιο Γάλας της Χίου, Μνημείο Φύσης, Ιστορίας και Τέχνης, Χίος 2008.
2)Φραγκομίχαλου Κων/νου Ε., Ph. D. (Lon.), Επιτίμου Σχολ. Συμβούλου Φιλολόγων, τ. Πανεπιστημιακού, «Το Άγιο Γάλας της Χίου»,
Ημερολόγιο Ιεράς Μητροπόλεως Χίου, Ψαρών και Οινουσσών 2013, σσ. 11-48.
3) http://www.panoramio.com/user/4976203?with_photo_id=5959876
4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ. χ.
5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χίος 22008.









Το Λεπροκομείο της Χίου
P3030017.JPG



4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική ΙστορίαΜαθήτριες –τες: Μυλωναδάκη Βαλσαμώ, Παπαδέα Δανάη, Παρασκευαΐδη Σωτηρία, Μπαλαδήμας Χρυσόστομος και Καραΐσκος ΙωάννηςΚαθηγητής: κ. Μπεκραδάκης Δημήτριος (ΠΕ01) καικ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Β΄ Τριμήνου

Το κτιριακό συγκρότημα του Λεπροκομείου της Χίου



 κτιριακό συγκρότημα του Λεπροκομείου.jpg





Ιστορικό του κτιριακού συγκροτήματος του Λωβοκομείου της Χίου


Το Λωβοκομείο βρίσκεται 3 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης της Χίου σε κοιλάδα που ονομαζόταν Αγία Υπακοή και σήμερα κοιλάδα του Σίφη. Η τοποθεσία λεγόταν αλλιώς και Λωβοχώρι ή Καλό Χωριό.
Η πρώτη αναφορά στο Λεπρωκομείο – Λωβοκομείο γίνεται από τον περιηγητή MansuettedeNanteuil σε περιγραφή του 1684. Παλιότερη νοταριακή πράξη μας πληροφορεί ότι χτίστηκε επί Γενουατών στα τέλη του 14ου αιώνα. Η αποικία, που ονομάζεται Λωβοκομείο, άνοιξε το 1378 ως η πρώτη αποικία λεπρών στην Ελλάδα και μία από τις πρώτες σε όλη την Ευρώπη.
Οι περιγραφές του ιδρύματος από τους περιηγητές είναι κολακευτικές. Υπήρχαν 18 οικήματα για άνδρες και 12 για γυναίκες. Σύμφωνα με τον Wittman το κτίριο είναι ''ευράερον, ευρύχωρον και αναπαυτικόν''παρόλο που ο ίδιος λέει ότι βρήκε εκεί 200 άτομα. Στο κτίριο δεν θεωρούταν απαραίτητο να υπάρχει ιατρική περίθαλψη.
Το Λωβοκομείο πυρπολήθηκε το 1822 από τους Τούρκουςκαι επαναλειτούργησε στις 15 Αυγούστου 1832. Η επόμενη καταστροφή ήρθε με το σεισμό του 1881 που σκοτώθηκαν 8000 άνθρωποι. Τα περισσότερα οικήματα του ιδρύματος συνέχισαν να λειτουργούν, αν και δεν ήταν πλέον κατοικήσιμα.
Προσπάθειες επισκευής του ιδρύματος άρχισαν από το 1906, αλλά το 1909 συγκεντρώθηκαν χρήματα από τους Χιώτες ομογενείς του Λονδίνου, πρωτοστατούντων των Ζ. Μιχαλινού και Λ. Καλβοκορέση. Μετά το 1909, με τα χρήματα που συγκεντρώθηκαν, ανεγέρθηκαν δεκαέξι κτίρια.
Παρατηρούμε επίσης την περιθωριοποίηση των ασθενών στο ίδρυμα, με την διαίρεση του Ναού του Αγίου Λαζάρου σε δύο τμήματα για ασθενείς και προσωπικό. Επιπλέον, απαγορευόταν για οποιοδήποτε λόγο η έξοδος στους λεπρούς από το χώρο του Λωβοκομείου.
Το 1950 η θεραπεία της νόσου ήταν πλέον γεγονός και το κτίριο ερημώθηκε. Το ίδρυμα αφήνεται στην ερήμωση, την εγκατάλειψη, τη φθορά του χρόνου και των καιρικών συνθηκών. Μέχρι σήμερα κανένας φορέας δεν ενδιαφέρθηκε για την αξιοποίησή του. Το ίδρυμα ανήκει στην περιουσία της Μητρόπολης Χίου, η οποία δεν φαίνεται διατεθειμένη να ενεργήσει προς καμία κατεύθυνση.










Περιγραφή και χαρακτηριστικά του συγκροτήματος
Το συγκρότημα έχει γραμμική ανάπτυξη κατά μήκος του ποταμού και βρίσκεται μέσα σ’ ένα έντονο και ποικίλο φυσικό περιβάλλον, δηλαδή δάσος με πεύκα, μικρά κτήματα με οπωροφόρα δέντρα μπροστά από το συγκρότημα, καθώς κι άλλες καλλιέργειες σε υπολογίσιμη έκταση.
Αποτελείται από 16 αυτόνομες μονάδες από τις οποίες οι 12 είναι των 2 δωματίων και οι υπόλοιπες 4 του ενός.
Η σύνδεση 2 ανεξάρτητων μονάδων γίνεται με μικρότερη μονάδα, η οποία περιλαμβάνει τους χώρους εξυπηρέτησης (κουζίνα, WC)
Σε διαφορετικά σημεία του συγκροτήματος υπάρχουν 2 λουτρά και στο κέντρο περίπου υπάρχει ένα εστιατόριο και μία εκκλησία, εκείνη του Αγίου Λαζάρου, τα οποία μορφολογικά είναι διαφοροποιημένα. Μέσα στο χώρο του Λωβοκομείου υπάρχει η παλαιά ερειπωμένη εκκλησία της Αγίας Υπακοής (τιμάται στο Γενέθλιο της Θεοτόκου στις 8 Σεπτεμβρίου) με τοιχογραφίες.
Είναι ενδιαφέρουσα η ύπαρξη 2 παράλληλων διαδρόμων κατά μήκος του συγκροτήματος. Βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα με αποτέλεσμα να παράγουν διαφορετικές εικόνες.

Πηγές:


1) Βασιλάκη Μάρκου, Το Λωβοκομείο της Χίου και παπά Άνθιμος Πουλάκης, Αθήνα 1940.2) Παϊδούση Μικέ, Η Ιατρική στη Χίο κατά τους τελευταίους αιώνες, Χίος 2001. 3) Βλαστού Αλέξανδρου Μ., Χιακά: Ήτοι ιστορία της νήσου Χίου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της έτει 1822 γενομένης καταστροφής αυτής παρά των Τούρκων, πρόλογος-εισαγωγή-επιμέλεια έκδοσης Νίκος Κ. Χαβιάρας δ.Φ., Χίος 2000.4) Μιχαηλίδη Ανδρέα Φρ., «Σπαράγματα από το Λωβοκομείο που καταρρέει», Πελινναίο, τεύχος 35, Χίος Φθινόπωρο 2005, σσ. 14-16.5) Μουτσάτσου Γιώργου Α., Χίος 1898 – 1920, Ένα ταξίδι στο παρελθόν δια μέσου των καρτ ποστάλ της εποχής, Χίος 2002.





4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική ΙστορίαΜαθητές: Φαλιέρος Γεώργιος, Σαχλάνης Ιωάννης, Μπουρνιάς Μιχαήλ, Ξυλάς Δημοσθένης και Λεμονιάδης ΑλέξανδροςΚαθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος(ΠΕ01)κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Β΄ ΤριμήνουΤο Λεπροκομείο της Χίου πριν από τη Σφαγή του 1822



 Λεπροκομείο της Χίου πριν τη σφαγή.jpg




Το Λωβοτροφείο ή Λωβοχώριον ή αλλιώς Αγία Υπακοή, όπως είχε ονομαστεί από τους κατοίκους της Χίου, βρίσκεται 5 λεπτά οδικώς από το κέντρο της πρωτεύουσας του νησιού, και συγκεκριμένα προς το βορειοδυτικό μέρος της. Είναι χτισμένο σε μια στενή κοιλάδα, τη λεγόμενη του Κοφινά, στην οποία υπάρχουν πολλά καρποφόρα δέντρα και ανάμεσά τους περνάει ένα μικρό ποτάμι.
Το κτηριακό συγκρότημα του Λεπροκομείου της Χίου ανοικοδομήθηκε την εποχή των Γενοβέζων Ιουστινιάνι, κατακτητών του νησιού(1346-1566). Συγκεκριμένα, ιδρύθηκε στα τέλη του 14ου αιώνα με σκοπό τον περιορισμό της εξάπλωσης της λέπρας, η οποία έβλαπτε τα συμφέροντα τον Γενουατών. Οι υγειονομικές μονάδες που ιδρύθηκαν από τους Γενοβέζους δυνάστες στη Χίο, οργανώθηκαν κατά τα πρότυπα των αντίστοιχων Ιδρυμάτων που λειτουργούσαν στην πατρίδα τους, τη Γένοβα της Ιταλίας. Θέλοντας να εξασφαλίσουν κυρίως τα οικονομικά συμφέροντα τους, οι Γενοβέζοι ενδιαφέρθηκαν σοβαρά για την οργάνωση ενός υγειονομικού ιστού στο Νησί, που θα τους εξασφάλιζε ακμαία τη δραστηριότητα τους χωρίς επιδημίες ή ασθένειες. Μας είναι λοιπόν γνωστή η οικοδόμηση υγειονομικών μονάδων απομονωτηρίων στην ύπαιθρο χώρα, αλλά και η εφαρμογή συστηματικών μέτρων υγειονομικού χαρακτήρα. Γι’ αυτό το λόγο, αλλά και επειδή η Χίος ήταν μεγάλο εμπορικό κέντρο της εποχής που πλήττονταν συχνά από μεγάλες επιδημίες διαφόρων λοιμωδών νοσημάτων, κυρίως της πανώλης αλλά και της ευλογίας, της χολέρας, του εξανθηματικού τύφου κλπ. Εκτός από το λεπροκομείο οι Γενοβέζοι ίδρυσαν, στα χρόνια που κατείχαν το νησί, το Λοιμοκαθαρτήριο, το Ορφανοτροφείο και το παλαιό Νοσοκομείο της Χίου.
Όσον αφορά τώρα το Λεπροκομείο αυτό συντηρούνταν με χρήματα που συνεισέφεραν διάφοροι πλούσιοι Χιώτες χριστιανοί. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ενός Χιώτη Ιερομονάχου, ο οποίος την περίοδο που εξετάζουμε κατέβασε, με δικά του έξοδα, από το παρακείμενο υδραγωγείο του νησιού μεγάλη ποσότητα πόσιμου νερού που το χρησιμοποιούσαν για όλες τις ανάγκες του Λεπροκομείου.
Το Λεπροκομείο ήταν ένας χώρος που κρατούσαν τους ανθρώπους που είχαν προσβληθεί με την ασθένεια της λέπρας με την πεποίθηση ότι δεν θα κολλήσει και τους άλλους ανθρώπους. Αυτό, όμως, ήταν λάθος διότι το δεύτερο μισό του 20ου αι. αποδείχθηκε ότι η λέπρα δεν μεταδίδεται. Έτσι περιθωριοποιούσαν αυτά τα άτομα με σκοπό να μην εξαπλωθεί η ασθένεια, όμως το αποτέλεσμα ήταν ότι τα άτομα αυτά ζούσαν μακριά από τον κόσμο και στερούνταν την πραγματική αγάπη.
Το Λωβοκομείο της Χίου επισκέφθηκαν κατά καιρούς πολλοί περιηγητές, οι οποίοι κατέγραφαν τον θαυμασμό τους για το υψηλό επίπεδο περίθαλψης των λεπρών. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους: MansuettedeNanteuil(1684), MichaelOlofsonEneman(1711-12), JulienGalland(1747), Καισάριο Δαπόντες (1764), GuillaumeAntoineOliver (1794), WilliamWittman(1800), Marie-LouisComtedeMarcellus(1820), MaximeRaybaud(1822), Howard(τέλη 18ου αι.). Ο τελευταίος μάλιστα βρήκε στο Λεπροκομείο της Χίου 112 άνδρες και γυναίκες.
Την περίοδο που διανύουμε ανοικοδομήθηκαν στο Λεπροκομείο της Χίου ο Ναός της Παναγίας από την οικογένεια Καλβοκορέση – Μουζάλα και ο Ναός του Αγίου Λαζάρου, ο οποίος αρχικά ανήκε στην Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Το Λεπροκομείο μπορούσε να φιλοξενήσει σε 30 χωριστά μικρά σπίτια μέχρι και 150 ασθενείς. Τα 18 προορίζονταν για άντρες και τα 12 για γυναίκες. Εκτός από τους Χιώτες ασθενείς κατέφευγαν στο Λεπροκομείο και ξένοι, κυρίως Μυτιληνιοί, οι οποίοι αν και είχαν στις πατρίδες τους ανάλογα ιδρύματα προτιμούσαν της Χίου, γιατί ήταν καθαρότερο και καλύτερα διοικούμενο. Δεν υπήρχε στο Λεπροκομείο της Χίου μόνιμα εγκατεστημένος γιατρός, γιατί θεωρούσαν τότε την ασθένεια ανίατη. Το Λωβοκομείο διοικούνταν από τέσσερις επιτρόπους. Οι δύο ήταν διετούς θητείας και οι άλλοι δυο ήταν τετραετούς.


Πηγές:

1) Βλαστού Αλέξανδρου Μ., Χιακά: Ήτοι ιστορία της νήσου Χίου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της έτει 1822 γενομένης καταστροφής αυτής παρά των Τούρκων, πρόλογος-εισαγωγή-επιμέλεια έκδοσης Νίκος Κ. Χαβιάρας δ.Φ., Χίος 2000.
2) Μιχαηλίδη Ανδρέα Φρ., «Σπαράγματα από το Λωβοκομείο που καταρρέει», Πελινναίο, τεύχος 35, Χίος Φθινόπωρο 2005, σσ. 14-16.3) Μιχαηλίδη Ανδρέα Φρ., «Περί του Λοιμοκαθαρτηρίου της Χίου», Πελινναίο, τεύχος 45, Χίος Άνοιξη 2008, σ. 46.4) Παϊδούση Μικέ, Η Ιατρική στη Χίο κατά τους τελευταίους αιώνες, Χίος 2001.5) Μουτσάτσου Γιώργου Α., Χίος 1898 – 1920, Ένα ταξίδι στο παρελθόν δια μέσου των καρτ ποστάλ της εποχής, Χίος 2002




4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ3 Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική ΙστορίαΜαθητές – τριες: Ιωάννης Νικολάκης, Μαρία Δέλλιου, Μαριλένα Καρίβαλη, Αγγέλα Μπάκνη και Μαρκέλλα ΜιχάλαΚαθηγητής: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος (ΠΕ01)κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Β΄ Τριμήνου
Η ζωή στο Λεπροκομείο της Χίου


 ζωή στο λεπροκομείο.jpg




Μαρτυρία του Γάλλου περιηγητή Αδόλφου Τεστεβίδ (1872)
Το 1872 επισκέφτηκε τη Χίο ο Γάλλος περιηγητής, Αδόλφος Τεστεβίδ. Για το Λεπροκομείο της Χίου και τη ζωή σ’ αυτό των λεπρών έγραψε τα εξής: Η φυματιώδης λέπρα, η τρομερή αυτή ασθένεια που μέχρι και τις μέρες μας θεωρείται αθεράπευτη παρουσιάζεται στη Χίο σε αρκετά μεγάλο ποσοστό και κυρίως σε ορισμένα χωριά, όπως για παράδειγμα στη Βολισσό και στα Φυτά. Οφείλουμε να πιστέψουμε ότι η κατανάλωση χοιρινού κρέατος και η καρύκευση με λάδι συντελούν πολύ στην ανάπτυξη αυτής της πάθησης. Εδώ και πολλά χρόνια σκέφτονται την απομόνωση των συγκεκριμένων ασθενών και πρώτη η οικογένεια των Ιουστινιάνη ίδρυσαν ένα νοσοκομείο, όπου θα περιθάλπτονταν, σε απόσταση μιας ώρας περίπου από την πόλη, προς τα βορειοδυτικά, σε μια μικρή και στενή κοιλάδα αλλά καλοποτισμένη. Αυτό το κτίριο, αφιερωμένο στον Άγιο Λάζαρο, συντηρείται από τις δωρεές των ιδιωτών και τις ελεημοσύνες του λαού. Ο αριθμός των ασθενών που ζουν εκεί κοινοβιακά (παλαιότερα ήταν χωρισμένοι), ανέρχεται στους τριάντα. Περνούν τον καιρό τους καλλιεργώντας τη γη. Κάθε εβδομάδα, ένας από τους λιγότερο προσβεβλημένους θα κατέβει στην πόλη για να κάνει έναν έρανο. Στο σκίτσο τον βλέπουμε με ένα μαύρο σκουφί, πάνω σε ένα γαϊδουράκι, να κάνει το γύρο της πόλης φωνάζοντας: «Για τους αρρώστους» και ο καθένας προσφέρει τον οβολό του.
Μαρτυρία απογόνου τροφίμου του Λεπροκομείου της Χίου κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα
Σε έρευνα που πραγματοποιήσαμε στο διαδίκτυο εντοπίσαμε την παρακάτω μαρτυρία απογόνου τροφίμου του Λεπροκομείου της Χίου κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα: Η γιαγιά της, η Χρυσή, εκεί στην δεκαετία του 1910, παντρεμένη και έγκυος στο πρώτο της παιδί, εμφάνισε τα πρώτα σημάδια της λέπρας στο σώμα της. Ένα σύντομο ταξίδι σε νοσοκομείο της Αθήνας επιβεβαίωσε τις αρχικές υπόνοιες. Η Χρυσή έπασχε από λέπρα. Η οικογένεια αποφασίζει να επιστρέψει και πάλι στην Αθήνα, όπου, σε ιδιωτική Κλινική, η Χρυσή γεννά το παιδί της. Η οικογένεια στη συνέχεια διαδίδει στην κοινωνία του μικρού νησιωτικού χωριού πως η μητέρα πέθανε στη γέννα, κλείνει την Χρυσή στο Λωβοκομείο της Χίου και επιστρέφει με το νεογέννητο στο νησί. Το μυστικό κρατήθηκε καλά κρυμμένο από την οικογένεια για χρόνια. Η κόρη της Χρυσής μεγάλωσε χωρίς να γνωρίζει την τύχη της μητέρας της, παντρεύτηκε και απόκτησε παιδιά. Ένα από τα παιδιά της ήταν η κυρία που μου τηλεφώνησε.
Η Χρυσή έζησε στο Λωβοκομείο της Χίου μέχρι τα χρόνια της Κατοχής. «Έζησε» ξεχασμένη από την οικογένειά της, η οποία έστελνε κάποτε – κάποτε τα εμβάσματα για την συντήρησή της. Πλήρωσε και τα έξοδα ταφής, όταν η Χρυσή έφυγε από τη ζωή.Την απόδειξη των εξόδων ταφής, με την σφραγίδα του Λωβοκομείου Χίου, βρήκε τυχαία η εγγονή της Χρυσής, πολλά χρόνια αργότερα. Έτσι πληροφορήθηκε την αλήθεια για τη γιαγιά της, την οποία θεωρούσε νεκρή, μετά τη γέννηση της μητέρας της. Αναζήτησε πληροφορίες και στοιχεία από συγγενικά της και άλλα πρόσωπα. Κανένας δεν γνώριζε τίποτα. Μόνο πως η γιαγιά της πέθανε στη γέννα σε Κλινική της Αθήνας πριν από πολλά χρόνια. Το μυστικό βλέπετε ήταν καλά κρυμμένο. Δεν ξέρω μάλιστα, αν η οικογένεια έκανε και μνημόσυνα στη νεκρή – ζωντανή Χρυσή.Η κυρία του τηλεφώνου μου ζήτησε να ψάξω στο Ληξιαρχείο της Χίου για την Ληξιαρχική πράξη θανάτου της γιαγιάς της, με βάση την απόδειξη ταφής του Λωβοκομείου. Τέτοια πράξη δεν βρέθηκε. Η Χρυσή έζησε και πέθανε στη Χίο ως μη υπάρχουσα επισήμως. Τα αρχεία του Λωβοκομείου, όσα σώθηκαν, δεν περιλαμβάνουν δυστυχώς στοιχεία πουν θα μπορούσαν να βοηθήσουν. Πολύ περισσότερο για το σε ποιόν τάφο είχε θαφτεί η γιαγιά. Βλέπετε, οι τάφοι στο Λωβοκομείου είναι ανώνυμοι, αριθμημένοι απλά, χωρίς να γράφονται τα ονόματα των ασθενών, για λόγους κοινωνικού στιγματισμού.Η κυρία του τηλεφώνου, μου ζήτησε επίσης να ανάψω ένα κεράκι στη μνήμη της γιαγιάς της, μια και η ίδια δεν μπορούσε να έρθει στη Χίο. Το έκαμα πολλές φορές από τότε, σκεφτόμενος κάθε φορά τη σκληρότητα της ζωής των ανθρώπων. Πόσο βάρβαροι δηλαδή γίνονται οι άνθρωποι μπροστά στην δημόσια κατακραυγή και τον κοινωνικό στιγματισμό. Μια ιστορία της ζωής, από τις χιλιάδες προσωπικές ιστορίες των ασθενών του «Ιερού Νοσοκομείου των Ασθενών» της Χίου εξαιρετικά διαφωτιστική για τις κοινωνικές σχέσεις της εποχής και το στίγμα της αρρώστιας.
Πηγές:
1) AdTestevuide, Το νησί της Χίου, Κείμενο και σχέδια από το περιοδικό LeTour
duMonde 1877, Μετάφραση: Μαρία – Ευγενία & Νίκος Πλατής, Χίος 2003.2)www.google.gr


4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική ΙστορίαΜαθήτες-τριες: Λεμονιάδης Γιώργος, Πυλιώτη Παναγιώτα, Σουρέ Χρυσοβαλάντω και Φοράκης Δημήτρης.Καθηγητές: κ. Μπεκριδάκης Δημήτριος ΠΕ(01)κ. Καρατζάς Κων/νος ΠΕ(01) Εργασία Β΄ ΤριμήνουΤο Λωβοκομείο της Χίουαπό τη Σφαγή του 1822 μέχρι και σήμερα


 Λωβοκομείο μετά τη σφαγή.JPG



Μετά την εκπαιδευτικού χαρακτήρα επίσκεψη μας στο Λεπροκομείο της Χίου, το οποίο βρίσκεται στην κοιλάδα του Κοφινά, πληροφορηθήκαμε για τη ζωή και τις πίκρες των λεπρών.


Λίγα στοιχεία για την προέλευση της λέπρας


Η Χίος παλαιότερα ήταν εκτεθειμένη στην μόλυνση της λέπρας λόγω του συνεχούς εμπορίου. Το λιμάνι της Χίου είχε καλή γεωγραφική θέση και λόγω της συχνής επικοινωνίας του με την Ασία έγινε ενδημική εστία της νόσου. Μάλιστα, υπαίτιοι για την εξάπλωση της νόσου είχαν θεωρηθεί οι μετανάστες, αλλά και όσοι φυλακισμένοι είχαν καταγωγή από την Ασία, ενώ δεν ήταν λίγοι εκείνοι που πίστευαν πως η λέπρα οφειλόταν στη βρώση παστών ψαριών κατά την περίοδο της νηστείας των χριστιανών ή ακόμη και πως αποτελούσε τιμωρία του Θεού προς τους αμαρτωλούς.




Η ίδρυση και η οικοδόμηση του Λεπροκομείου

Το Λωβοκομείο ιδρύθηκε στα τέλη του ΙΔ΄ αι. (1378) από τους Γενουάτες κατακτητές του νησιού με σκοπό τον περιορισμό της εξάπλωσης της λέπρας η οποία έβλαπτε τα συμφέροντα τους. Το Λεπροκομείο ήταν και είναι μέχρι και σήμερα χτισμένο στην στενή κοιλάδα «Αγία Υπακόη» (σημερινή κοιλάδα του Σίφη).
Λίγα χρόνια αργότερα, δίπλα στο γενουατικό Λωβοκομείο του 14ου αιώνα, ένας Καλβοκορέσης του κλάδου των Μουζάλα έχτισε το Ναό της Παναγιάς και δίπλα από αυτόν μερικά σπιτάκια για τους λεπρούς. Η δαπάνη αυτή του Καλβοκορέση Μουζάλα βοήθησε στο να στεγαστούν περίπου 150 χανσενικοί. Το Λωβοκομείο αποτελούνταν από 30 σπιτάκια, 18 ανδρών και 12 γυναικών και άλλους τόσους μικρούς κήπους, τους οποίους καλλιεργούσαν οι ασθενείς. Το Λωβοκομείο είχε τότε ως εκκλησία και εκείνη του Αγίου Λαζάρου, προστάτη των λεπρών.



Η διακοπή και η επαναλειτουργία του Λωβοκομείου


Το Λωβοκομείο διατηρήθηκε μέχρι το 1822, με μοναδική περίοδο διακοπής, τα έτη 1822 και 1835. Το 1822, ως γνωστόν, οι Τούρκοι προχώρησαν στη σφαγή 42.000 Χιωτών, στην αιχμαλωσία άλλων 52.000 και στην εξορία άλλων 21.000, με αποτέλεσμα την ερήμωση του νησιού, αλλά και του ιδρύματος, το οποίο στις 30 Μαρτίου πυρπολήθηκε.
Πιο συγκεκριμένα, κατά τη Καταστροφή της Χίου νοσηλεύονταν 76 άντρες και γυναίκες από τους οποίους σφαγιάστηκαν όλοι εκτός από 5, οι οποίοι κατάφεραν να διασωθούν, αφού κρύφτηκαν κάτω από τη γέφυρα που βρισκόταν στο χείμαρρο του Λωβοκομείου. Ανάμεσα στους διασωθέντες ήταν ο Ιερομόναχος του Λεπροκομείου Άνθιμος Πουλάκης, η αδερφή του και μοναχή Αθανασία και ο Ιερομόναχος Διονύσιος Φαράκλας. Μαρτυρίες λένε ότι: «Ο τόπος που έμεναν οι λεπροί ασθενείς καταστράφηκε και οι ασθενείς είχαν μαρτυρικό θάνατο» (Α. Ζ. Μάμουκας).
Στης 15 Αυγούστου του 1832, αφού πρώτα ξαναχτίστηκε με συνδρομές του Κοινού της Χίου, ξανάρχισε η λειτουργία του Λωβοκομείου με βάση τους παλιούς κανονισμούς. Οι άρρωστοι αρχικά ήταν επτά. Από αυτούς οι τρεις είχαν διασωθεί από τη Σφαγή. Με την πάροδο, όμως, του χρόνου ο αριθμός των αρρώστων ανέβηκε στους 30 με 35. Αν και η λειτουργία του τότε ήταν υπό άθλιες για τους ασθενείς συνθήκες πότε δεν στερήθηκαν κάτι οι τρόφιμοί του (αυτοί που ζουν και διατρέφονται σε ίδρυμα ή σε άσυλο) και μάλιστα και σε δύσκολες περιόδους που η κοινωνία της Χίου δεινοπαθούσε οικονομικά και κοινωνικά.
Εκείνη την περίοδο ο Αδαμάντιος Κοραής ξάφνιασε τους Χιώτες με την εναντίωση του κατά του Λωβοκομείου της Χίου. Επίσης, τότε επισκέφτηκαν το Λωβοκομείο πολλοί περιηγητές οι οποίοι κατέγραφαν τον θαυμασμό τους για το επίπεδο περίθαλψης των λεπρών. (Marie – LouisComtedeOliverto 1820, MaximeRaybaud το 1822 και ο Ad. Testevuide το 1864)
Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, και συγκεκριμένα το 1881, η Χίος σείστηκε από τον μεγάλο και καταστροφικό σεισμό που άφησε πίσω του περισσότερους από 7.500 νεκρούς, διαλυμένα χωριά και ανυπολόγιστες ζημιές στο κτίριο του Λεπροκομείου, το οποίο, όμως, εξακολούθησε να χρησιμοποιείται για την στέγαση των πασχόντων.
Σύμφωνα με τη διαθήκη του μεγάλου Χιώτη εθνικού ευεργέτη Ζωρζή Δρομοκαΐτη, οι κύριοι Λεωνίδας Μανός, Ιωάννης Ζ. Δαμαλάς και Χ΄΄ Αντώνης Γεωργιαφέντης απέκτησαν την ιδιότητα της επιτροπής του Λωβοκομείου.



Η ανακαίνιση του Λωβοκομείου στις αρχές του 20ου αιώνα


Το 1909 ο Λεωνής Ματθαίου Καλβοκορέσης και ο Μιχάλης Ματθαίου Καλβοκορέσης από το Παρίσι και ο Παντελής Λ. Αργέντης και ο Ζωρζής Μιχαληνός από την Αγγλία ανακαίνισαν το Λεπροκομείο και έφτιαξαν 14 αντισεισμικά περίπτερα (μεμονωμένα κτίσματα σε κήπο, κτήμα κτλ. για αναψυχή, ανάπαυση), τα οποία περιελάμβαναν μαγειρείο, εστιατόριο και μπάνιο.
Το 1910 με κινητοποίηση των Χιωτών του Λονδίνου και του Παρισιού το Λεπροκομείο ανακαινίζεται ξανά. Κτίζονται νέοι σύγχρονοι οικίσκοι με μαγειρεία, με βοηθητικούς χώρους, λουτρά κ. α.
Το 1911 οι εργασίες έχουν πλέον ολοκληρωθεί και το ανακαινισμένο Λεπροκομείο παραδίδεται στους ασθενείς του πιο σύγχρονο και πιο πολυτελές από ποτέ, αφού τα υλικά κατασκευής, όπως τα τούβλα και τα κεραμίδια, έχουν έρθει με ειδική παραγγελία από το Λονδίνο, τη Μικρά Ασία και τη Μασσαλία.




Η εισαγωγή ασθενή
Οι πάσχοντες του Λωβοκομείου, που λάμβαναν από το συμβούλιο που ήταν υπεύθυνο για την χρηματοδότηση του ιδρύματος ένα εβδομαδιαίο επίδομα, ήταν υποχρεωμένοι να σέβονται τους κανονισμούς του Λωβοκομείου σχετικά με την τάξη. (Ο κανονισμός έλεγε: «Όταν έρθει κάποιος καινούργιος ασθενής [το συμβούλιο] πρέπει να δώσει ή 100 ή 500 γρόσια»).

Ο αριθμός των χανσενικών ανά περιόδους
Κατά την περίοδο 1874-1892 απεβίωσαν στο Λεπροκομείο της Χίου 73 λεπροί. Οι άρρωστοι του Λωβοκομείου από το 1874-1933 προέρχονταν από πολλά χωριά της Χίου (Μητρώον του καταστήματος των Λωβών), εκτός από 10, ενώ παλαιότερα πολλοί προέρχονταν από τα Ψαρά, την Κρήτη και τη Μυτιλήνη. Από το 1895-1906 πήγαν 51 άρρωστοι. Από το 1920-1933 είχε 38 λεπρούς από τους οποίους τελικώς πέθαναν οι 20. Το 1937 στο Λωβοκομείο νοσηλεύονταν 17 άρρωστοι (10 άντρες και 7 γυναίκες). Τα επόμενα χρόνια ο αριθμός των χανσενικών έφτασε τους 20.


Οι γιατροί του Λωβοκομείου
Αρχικά, δεν υπήρχε γιατρός στο Λωβοκομείο, γιατί η λέπρα θεωρούνταν ανίατη ασθένεια. Μόνο όταν εισάγονταν οι λεπροί στο Λωβοκομείο στελνόταν γιατρός, τον οποίον διόριζε το συμβούλιο του Λεπροκομείου. Αργότερα, απέκτησε έναν μόνιμο γιατρό τον Κωνσταντίνο Σώτροπα αρχικά και στη συνέχεια τον Ν. Τσόλακα. Και οι δύο προσέφεραν για πολλά χρόνια τις υπηρεσίες τους στους τροφίμους του ιδρύματος.
Οι Εκκλησίες του Λεπροκομείου
Στο κτιριακό συγκρότημα του Λεπροκομείου ανήκουν και δύο Εκκλησίες, η Αγία Υπακοή και ο Άγιος Λάζαρος. Κτίστηκαν από τους Γενοβέζους δυνάστες του νησιού γι’ αυτό και οι δύο ήταν Λατινικές Εκκλησίες. Στη συνέχεια, αποδόθηκαν στην ορθόδοξη κοινότητα του νησιού.
Η Παναγία Υπακοή καταστράφηκε το 1822 και ερειπώθηκε στο σεισμό του 1881. Έκτοτε παραμένει ερειπωμένη. Αντίθετα, ο Άγιος Λάζαρος ανακαινίστηκε κατά καιρούς και σήμερα βρίσκεται σε καλή κατάσταση.


Η οριστική διακοπή της λειτουργίας του Λωβοκομείου
Το Λωβοκομείο διέκοψε τη λειτουργία του το 1959, οπότε και οι τελευταίοι δεκαοκτώ ασθενείς του αποφασίστηκε να μεταφερθούν σε Νοσοκομείο στην Αγία Βαρβάρα Αττικής. Είχε, άλλωστε, εκείνα τα χρόνια βρεθεί και το φάρμακο που γιάτρευε τη λέπρα, η οποία ήδη από τον ΙΣΤ΄ αιώνα είχε αρχίσει να υποχωρεί.
Αξίζει εδώ να αναφέρουμε το γεγονός ότι, στο Λωβοκομείο της Χίου υπηρέτησαν τον ανθρώπινο πόνο με αυταπάρνηση μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο Άγιος Άνθιμος ο Χίος και oλεπρός μοναχός π. Νικηφόρος Τζανακάκης από την Κρήτη.


Τα γεγονότα μετά την οριστική διακοπή της λειτουργίας του Λωβοκομείου

Λόγω των χειρότερων συνθηκών σε σχέση με τη διαβίωση που είχαν στη Χίο, οι 18 λεπροί που είχαν μεταφερθεί στο Νοσοκομείο στην Αγία Βαρβάρα Αττικής διέφυγαν από εκεί και επέστρεψαν κρυφά στο Λωβοκομείο της Χίου, όπου κλείστηκαν μέσα. Επειδή η πράξη αυτή θεωρήθηκε παράνομη ανέλαβε η αστυνομία να τους επαναφέρει και να αδειάσει το άσυλο.
Από μαρτυρίες παρισταμένων γνωρίζουμε ότι έγιναν πολλές διαπραγματεύσεις μεταξύ ασθενών και χωροφυλακής, ώσπου αποφασίστηκε να μην χρησιμοποιηθεί βία μέχρι να πειστούν οι έγκλειστοι και να εγκαταλείψουν το άσυλο. Η κατάληψη αυτή του Λωβοκομείου κράτησε λίγες μέρες και προφανώς λόγο έλλειψης βασικών και αναγκαίων πραγμάτων, οι καταληψίες αποχώρησαν ειρηνικά. Έκτοτε η τύχη τους αγνοείται. Το Λωβοκομείο μέσα στο οποίο για έξι σχεδόν αιώνες έζησαν και «έσβησαν» εκατοντάδες χανσενικοί, το1959 έκλεισε τις πύλες του οριστικά!!


Συμπέρασμα…
Σήμερα, πενήντα πέντε χρόνια ύστερα από εκείνη την ημέρα που το Λεπροκομείο διέκοψε τη λειτουργία του η κατάσταση των οικημάτων του είναι απερίγραπτη, γεγονός που υπογραμμίζει τις σοβαρές ευθύνες των τοπικών παραγόντων και της πολιτείας. Το πανέμορφο αρχιτεκτονικό σύνολο των δεκαέξι αυτόνομων μονάδων έχει αφεθεί στη μοίρα του και βρίσκεται υπό κατάρρευση. Πλέον, τα εγκαταλειμμένα δωμάτια φιλοξενούν λιγοστούς σκελετούς σιδερένιων κρεβατιών, απομεινάρια μιας εποχής που κανείς δεν θέλει να θυμάται. Όσα έπιπλά του διασώθηκαν από τους επιτήδειους, στέκουν χαλασμένα και ξεφτισμένα, οι πόρτες είναι ετοιμόρροπες, ενώ το ξύλινο δάπεδο έχει σαπίσει και είναι γεμάτο διάσπαρτες τρύπες.

Πηγές:
1) Μιχαηλίδη Ανδρέα, «Σπαράγματα από το Λωβοκομείο που καταρρέει», Πελινναίο, τεύχος 35, Χίος 2005, σσ.15-16
2)http://www.espressonews.gr:Σε πλήρη εγκατάλειψη το ιστορικό λεπροκομείο της Χίου 9 Μαρτίου 2013.3) Εφημερίδα ΚΟΦΙΝΕΑ, Ιανουάριος 2014, Αριθμός Φύλλου 10, σ. 3.
4)
Βασιλάκη Μάρκου, Το Λωβοκομείο της Χίου και παπά Άνθιμος Πουλάκης, Αθήνα 1940.
5)
Παϊδούση Μικέ, Η Ιατρική στη Χίο κατά τους τελευταίους αιώνες, Χίος 2001.



4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθήτριες: Γιωργαντζέλος Μάριος, Ψυλλής Σωτήρης, Βασιλάκης Κων/νος και Τουράνι ΛεωνίδαςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου
Τα ξυστά στο χωριό Πυργί της νότιας Χίου





 Πυργίου.jpg


Γενικά στοιχεία για το Πυργί


Το Πυργί είναι το μεγαλύτερο χωριό των Μαστιχοχωρίων της Χίου. Απέχει 25 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα του νησιού. Είναι πλουσιότατο και σπουδαιότατο από λαογραφικής, αρχαιολογικής και γλωσσικής άποψης. Bρίσκεται στην ανατολικό-μεσημβρινή πλευρά του λόφου Πατέλλα. Είναι κυκλικό στο σχήμα. Περιβάλλεται από μεσαιωνικό περίβολο, ο οποίος αποτελεί τον εξωτερικό τοίχο των ακραίων σπιτιών του, τα οποία είναι ενωμένα μεταξύ τους. Έχει δύο μόνο πόρτες εισόδου και εξόδου από το χωριό. Επειδή ελάχιστα επλήγη από τον σεισμό του 1881 διατηρεί και εσωτερικά τη μεσαιωνική του όψη. Οι δρόμοι είναι στενοί, τα σπίτια ψηλά, διώροφα και τριώροφα τα περισσότερα με μπαλκόνια και συνεχόμενα μεταξύ τους κατά μήκος των δρόμων δημιουργώντας λαβυρίνθους. Τα σοκάκια είναι γραφικότατοι, καθώς τα σπίτια συνδέονται με τα απέναντι τους με αψίδες (δοξαράδες).
Το σπουδαίο αυτό Μαστιχοχώρι έχει μεγάλη τετραγωνική πλατεία (Λιβάδι), στην οποία γίνονται τα πανηγύρια του χωριού και 50 Ναούς, από τους οποίους ξεχωρίζουν ο Ναός των Αγίων Αποστόλων των μέσων του 14ου αιώνα με ωραίες τοιχογραφίες στο εσωτερικό του και ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που εορτάζεται στις 15 Αυγούστου. Στο πανηγύρι της ημέρας εκείνης έρχονται πάρα πολλοί επισκέπτες από τη Χίο και την Αθήνα για να θαυμάσουν τον Πυργούσικο χορό, ο οποίος είναι ιδιόμορφος, γρήγορος, ζωηρός, πηδηχτός, χαρούμενος και ορμητικός και αποτελείται από βηματισμούς μικρούς και γρήγορους προς τα εμπρός, προς τα πίσω και προς τα πλάγια. Χορεύεται με την συνοδεία τουμπιού και τσαμπούνας (παραδοσιακά μουσικά όργανα) από τρεις χορευτές, δύο άντρες και μια γυναίκα στη μέση, η οποία κρατιέταιαγκαζέαπό τους δύο καβαλιέρους από τη μια και την άλλη πλευρά.
Το Πυργί ονομάστηκε έτσι από το μεγάλο και ψηλό πύργο του, ο οποίος σώζεται σε καλή σχετικά κατάσταση και γύρω από τον οποίο χτίστηκε κατά τα μεσαιωνικά χρόνια το σημερινό χωριό από πολλούς μικρούς και μεγάλους οικισμούς που προϋπήρχαν στην γύρω περιοχή. Αυτοί υπολογίζεται ότι ήταν γύρω στους είκοσι.
Το χωριό έχει πολλούς και εύφορους κάμπους και παράγει μαστίχα, λάδι, αμύγδαλα, δημητριακά και όσπρια. Παλαιότερα στο Πυργί καλλιεργούνταν καπνός και βαμβάκι από το οποίο κατασκευάζονταν τα ρούχα των Πυργούσων, τόσο τα ανδρικά, όσο και τα γυναικεία. Η ανδρική μάλιστα πυργούσικη στολή διαφέρει και ξεχωρίζει από την ενδυμασία της υπόλοιπης Χίου, γιατί δεν περιλαμβάνει τη νησιώτικη βράκα, αλλά ένα είδος παντελονιού που σκεπάζεται με μιαποδιά. Το κάλυμμα στο κεφάλι είναι, επίσης, ελαφρύτερο.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 2011 το Πυργί έχει 832 μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι ξεχωρίζουν από τους άλλους κατοίκους της Χίου για την εμμονή τους στα πατροπαράδοτα ήθη και έθιμα. Χαρακτηριστική είναι η Πυργούσικη διάλεκτος(ντοπιολαλιά) με την τραγουδιστή έκφρασή της, που την κάνει πρωτότυπη και παράξενη.



Ορισμός και ιστορικό διάγραμμα των ξυστών


Άλλο ένα αξιοσημείωτο στοιχείο που παρατηρείται στο Πυργί είναι τα ξυστά. Αυτά είναι διακοσμητικά, σχήματα γεωμετρικά ως επί των πλείστων άσπρου μαύρου χρώματος χαραγμένα και ξυσμένα πάνω σε φρέσκο κονιάμα στις προσόψεις κατοικιών και άλλων κτιρίων, καθώς και σε ταβάνια, τοίχους και μπαλκόνια.
Όσον αφορά την αρχική προέλευση ή την χρονική εμφάνισή τους τα ίδια τα ξυστά μας παρέχουν κάποιες πληροφορίες με χρονολογίες χαραγμένες σε προσόψεις κατοικιών και Ναών. Παρ’ όλα αυτά, τα ξυστά φαίνονται να διέρχονται 3 διαφορετικές περιόδους με σαφή διάκριση στα χαρακτηριστικά της μιας από την άλλη. Αυτή η διάκριση ορίζεται από τη μορφολογία των θεμάτων, από τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν και τέλος από τη σύσταση των διαφορετικών κατά περιόδους συνεργείων και μαστόρων.
Στην πρώτη περίοδο, την πρώιμη, ανήκουν τα ξυστά από το διάστημα της εμφάνισής τους μέχρι και το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ο τρόπος διακόσμησης είναι συνήθως απλοϊκός με επανάληψη του ίδιου θέματος σ’ όλη την έκταση της επιφάνειας και περιορισμένο αριθμό μοτίβων, συνήθως τετραγώνων. Δείγμα της τεχνοτροπίας αυτής της περιόδου διασώζει ο ερειπωμένος σήμερα Ναός του Σωτήρος Χριστού σε έναν από τους προϋπάρχοντες του Πυργιού οικισμούς, τον Σώζοντα. Τα ξυστά του Ναού είναι του 17ου αιώνος.
Η δεύτερη περίοδος ορίζεται από τις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι και την δεκαετία του 1940-1950. Τα θέματα εμπλουτίζονται με ένα μεγάλο αριθμό νέων γεωμετρικών σχημάτων, που καταλαμβάνουν τη θέση των παλαιών μονότονων τετραγώνων. Εμφανίζονται, όχι όμως συχνά, ελεύθερα ζωικά και φυτικά μοτίβα, ενώ χρησιμοποιείται ο κύκλος με τα γνωστάφεγγάρια. Τα σχέδια χρωματίζονται με διάφορες αποχρώσεις. Ως προς το υλικό κατασκευής εγκαταλείπεται η ποταμίσια άμμος και γίνεται χρήση μαύρης άμμου από την παραλία των Μαύρων Βολιών στο Εμπορειό για να επιτευχθούν έτσι υψηλές αντιθέσεις.
Η τρίτη περίοδος φτάνει μέχρι και τις μέρες μας. Έχουμε χρήση ψιλής θαλασσινής άμμου, τσιμέντου και φούμου(μαύρη σκόνη, αποκαΐδια) με συνέπεια τα ξυστά να χάσουν τη μεγάλη αναγλυφότητά τους. Τα σχέδια παραμένουν τα ίδια. Προστίθενται, όμως, και νέα. Καταργείται πλήρως η χρήση χρωμάτων και γενικά ατονεί η συνθετική ικανότητα.



Καταγωγή των ξυστών


Τα ξυστά του Πυργιού δεν προήλθαν και δεν επινοήθηκαν από τους Πυργούσους. Εισήχθησαν στο Πυργί ως καλλιτεχνικό προϊόν από διάφορα αστικά κέντρα του μεσαιωνικού και βυζαντινού κόσμου.
Επικρατέστερη είναι η παράδοση εκείνη που θέλει τα μοτίβα να έλκουν την καταγωγή τους από τη Γένουα της Ιταλίας στο διάστημα που αυτή κατείχε το νησί, δηλαδή από το 1346 μέχρι και το 1566 μ. Χ. Οι Γενοβέζοι κατακτητές προσέφεραν τότε ρυμοτομικά και αρχιτεκτονικά σχέδια για τη συγκρότηση των Μεσαιωνικών οχυρωμένων οικισμών του νοτίου τμήματος της Χίου. Τότε η Γένουα προσέθεσε τα δικά τηςgrafitiers, μια τεχνική ανάλογη με τα πυργούσικα ξυστά ως προς την τεχνοτροπία, όχι όμως κι ως προ τα μοτίβα.
Μια άλλη άποψη, ωστόσο, θέλει ως τόπο καταγωγής των ξυστών την Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα μ’ αυτήν τα έφερε στο Πυργί στα τέλη του 19ου αιώνα ο Πυργούσης Γεώργιος Κουντούρης ή Βαττές.
Οποιαδήποτε, πάντως, και να είναι η ιστορική πραγματικότητα της προέλευσης των ξυστών, αυτά υπήρξαν ένα στοιχείο στολισμού των σπιτιών που οι Πυργούσαινες και οι Πυργούσοι κατ’ εξοχήν αγάπησαν και επανειλημμένα διάλεξαν με ένα σχεδόν πεισματικό τρόπο.



Τεχνική, υλικά και τεχνικές των ξυστών


Σχετικά με την τέχνη των ξυστών όλοι σχεδόν οι οικοδόμοι με καταγωγή από το Πυργί την γνωρίζουν. Για να κατασκευαστούν τα ξυστά χρειάζονται τουλάχιστον 3 άτομα: Ο τεχνίτης, που θα απλώσει το επίχρισμα και θα χαράξει τα σχήματα, ο βοηθός που θα ξύσει τις χαραγμένες επιφάνειες και ο εργάτης που θα ετοιμάσει τα υλικά.
Η τεχνική των ξυστών είναι πολύ απλή. Γίνεται με την βοήθεια χάρακα, διαβήτη(κουμπάσου) και κοινού πιρουνιού του φαγητού. Τα υλικά είναι άμμος ποταμίσια ή θαλάσσης, ασβέστης και τσιμέντο. Με τη βοήθεια του μυστριού απλώνουν το μίγμα πάνω στην επιφάνεια, ώστε να γίνει λείο και ασπρίζουν κατόπιν όλη την επιφάνεια με ασβέστη αρκετά ρευστό. Μόλις στεγνώσει η επιφάνεια αρχίζουν την χάραξη πάντα από πάνω προς τα κάτω γράφοντας οριζόντιες ζώνες πλάτους 20cmπερίπου με ενδιάμεσα κενά(πηχάκια), πλάτους 5cm. Η χάραξη γίνεται με τις αιχμηρές ακίδες του διαβήτη. Στη συνέχεια χαράζονται διάφορα μοτίβα ανάλογα με την εκλογή ή της έμπνευση του μάστορα. Κι όταν πλέον έχει χαραχθεί ένα μέρος από τις κατακόρυφες ζώνες ο βοηθός με ένα πιρούνι, ξύνοντας ελαφρά την επιφάνεια του ασβέστη αφαιρει την λευκή κρούστα κι έτσι αποκαλύπτεται το αρχικό σκούρο υπόστρωμα. Το ξύσιμο γίνεται πάντοτε εναλλάξ.




Πηγές:

1) Παντελάκη Κώστα Μ. , «Τα ξυστά του Πυργιού», Ένα κειμήλιο το Πυργί της Χίου, Σύλλογος Πυργούσων Αττικής «Το Πυργί της Χίου», Αθήνα 1992, σσ. 159-172.
2) ΤΕΔΚ Νομού Χίου,Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χώρος και πολιτισμός, Χίος2001.3) http://pyrgi.blogspot.gr/2013/01/2011-2011-2001-3.html4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος22008.6) Φύλλα Ξένης – Γιακουμή Παντελή, Εννέα από τα 24 Μαστιχοχώρια τηςΧίου, Χίος 2008.






4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθητές: Περπυράκης Εμμανουήλ, Χαβιάρα Αντωνία, Στουπάς Ανάργυρος, Τζήκα Γκέρτα και Κριτούλη ΠαρασκευήΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Α΄ Τριμήνου
Το χωριό Μεστά της νότιας Χίου




 6.jpg




Γενικά στοιχεία για τα Μεστά

Για το όνομα των Mεστών ενός από τα 21 Μαστιχοχώρια της νότιας Χίου δεν υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες, αλλά διάφορες εικασίες. Επικρατέστερη είναι εκείνη που λέει ότι προέρχεται από τη λέξη άμισθα.
Τα Μεστά είναι από τα πιο καλοδιατηρημένα καστροχώρια, που χτίστηκαν στους πρώτους χρόνους της Γενοβέζικης κατοχής της Χίου(1346-1566). Έχουν διασώσει – διατηρήσει μέχρι και σήμερα περισσότερο από τα άλλα χωριά τον ιστορικό και τον αρχικό φρουριακό χαρακτήρα τους με ελάχιστες αλλαγές. Οι λόγοι γι’ αυτό είναι ότι όταν το 1881 έπληξε ο καταστροφικός σεισμός τη Χίο τα Μεστά άντεξαν, καθώς και ότι δεν έχει αλλάξει σχεδόν τίποτα στον τρόπο ζωής των ανθρώπων από τον Μεσαίωνα μέχρι και σήμερα. Στα Μεστά οι κάτοικοι ζούσαν επί πολλούς αιώνες λιτά και δούλευαν σκληρά στην ύπαιθρο με συνέπεια να αποκτήσουν σταθερές συνήθειες που δεν απαιτούσαν οικιστικές αλλαγές. Η πιο εξελιγμένη οικιστικά πόλη της Χίου βρίσκεται 35 χιλιόμετρα μακριά με αποτέλεσμα να επηρεαστεί ελάχιστα το χωριό.
Στις μέρες μας στα Μεστά ζουν μόνιμα 300 περίπου άτομα που ασχολούνται με τη γεωργία(μαστίχα, ελιές) και με οικοδομικές εργασίες.


Η ιστορική εξέλιξη – πορεία των Μεστών





Τα Μεστά, κατά τα Μεσαιωνικά χρόνια, με το φυσικό και ασφαλές λιμάνι τους, το γνωστό και ως Πασαλιμάνι, έγινε ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκαν μεγάλες και μικρές συγκρούσεις μεταξύ των Δυτικών δυνάμεων που έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Από τότε πρέπει να υπήρχε οικισμός στο Λιμένα Μεστών και ονομαζόταν λιμάνι Αγίου Αναστασίου από το όνομα της εκκλησίας που ήταν αφιερωμένη στη μνήμη του Αγίου.
Η ευρύτερη περιοχή των Μεστών, πριν τη Γενοβέζικη κατάκτηση της Χίου, ήταν διάσπαρτη από πολλούς μικρούς ανοχύρωτους βυζαντινούς οικισμούς. Είχε, σύμφωνα με την παράδοση, 7 ή 9 οικισμούς από τους οποίους μόνο ο οικισμός της Πηγής διέθετε στοιχειώδη οχύρωση, και συγκεκριμένα ένα μεγάλο κυκλικό πύργο, με πρόσβαση σε πηγάδι για την ύδρευση των έγκλειστων σ’ αυτόν. Εκεί κατέφευγαν, αν βεβαίως προλάβαιναν, οι χωρικοί σε περίπτωση εχθρικού κινδύνου, ληστρικού ή πειρατικού. Άλλοι οικισμοί, σύμφωνα και με σωζόμενα μέχρι τις μέρες μας ίχνη κατοίκησης, αναφέρονται με τα ονόματαΚάτω Χωριό, Καταλύματα, Ζηλά, Τρύπανος, Σαμαρίτα, Χορεύτρια ή Παλιόσπιτα.
Μετά την Γενοβέζικη κατάκτηση του νησιού το 1346, τα Μεστά έγιναν καστροχώρι απορροφώντας όλους τους προϋπάρχοντες του οικισμούς και αποκτώντας σταδιακά παρόμοια αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία με τους υπόλοιπους μεσαιωνικούς οικισμούς της περιοχής των Μαστιχοχωρίων. Έγιναν δηλαδή ένα Μεσαιωνικό φρούριο.
Κατά τη καταστροφή της Χίου το 1822 από τους Τούρκους, τα Μεστά έγιναν τόπος υποδοχής και απόκρυψης των καταδιωκομένων κατοίκων των αστικών περιοχών του νησιού, στις οποίες είχε αρχικά επικεντρωθεί η τουρκική μανία.



Οι Βίγλες των Μεστών


Η περιοχή των Μεστών, καθώς βρίσκεται στο νοτιοδυτικό άκρο του νησιού διαθέτοντας μεγάλη παράκτια ζώνη, είχε περισσότερη ανάγκη κάλυψης από βίγλες, που θα επόπτευαν το πέλαγος. Έτσι παντού γύρω από το χωριό μπορούμε να δούμε αυτά τα αυστηρά σε εμφάνιση κτίσματα. Από τις βίγλες αυτές, εκείνη του Λιμένα των Μεστών διατηρείται σχεδόν άθικτη. Πρόκειται για έναν μεγάλο κυκλικό πύργο ύψους περίπου 15 μέτρων. Άλλες βίγλες της περιοχής είναι της Διδύμας, των Τραχηλειών, του Πριόνα και της Αγίας Δύναμης.
Το Κάστρο των Μεστών

Όπως προαναφέραμε, το χωριό των Μεστών χτίστηκε στα χρόνια των Γενοβέζων κατακτητών του νησιού, πιθανότατα από το 1350 έως το 1400 και πήρε φρουριακή μορφή. Το γενικότερο σχεδιασμό έκαναν οι Γενοβέζοι, ενώ την ευθύνη της κατασκευής την είχε ο ντόπιος πληθυσμός.
Ακολουθώντας την βυζαντινή παράδοση ο οικισμός χωρίστηκε σε γειτονιές με πυρήνες τις εκκλησίες, οι οποίες είναι 37 συνολικά στα Μεστά και στην ευρύτερη περιοχή τους.
Η κεντρική εκκλησία των Μεστών τιμάται επ’ ονόματι των Παμμεγίστων Ταξιαρχών. Είναι η μεγαλύτερη εκκλησία της Χίου. Απ’ τις παλαιότερες εκκλησίες του χωριού είναι εκείνη της Αγίας Παρασκευής. Στο βορειοδυτικό άκρο του οικισμού βρίσκεται ο Ναός ο λεγόμενος Παλιός Ταξιάρχης. Οι τοιχογραφίες του καταστράφηκαν από τους Τούρκους το 1822. Εξαιρετικής τέχνης είναι το ξυλόγλυπτο τέμπλο της εκκλησίας, το οποίο κατασκευάστηκε το 1833 και είναι χειροποίητο.
Οι εξωτερικοί τοίχοι των ακραίων σπιτιών σχηματίζουν τα τείχη που περιβάλλουν το κάστρο και δίνουν το γενικό φρουριακό σχήμα στο χωριό. Το φρούριο των Μεστών είναι πεντάπλευρο. Είχε, αρχικά, μία μόνο είσοδο, την ονομαζόμενηπόρτα του καπετάνιου, που βρίσκεται μέχρι και σήμερα στο βορινό άκρο του χωριού. Αργότερα, ανοίχτηκαν και άλλες πύλες. Απέναντι από την πόρτα του καπετάνιου υπάρχει ένα κυκλικό κτίσμα που μοιάζει με πύργο και πιθανολογείται ότι απ’ εκεί οι πολεμιστές υπερασπίζονταν την πύλη αυτή του κάστρου. Υπήρχε μάλιστα κι ένα υπόγειο πέρασμα που οδηγούσε μέσα στο φρούριο σε περίπτωση ανάγκης.
Ο κεντρικός Πύργος του κάστρου είχε 18 μέτρα ύψος, τρία πατώματα και ήταν κυκλικός. Γύρω του σχηματιζόταν μεγάλος περίβολος με τείχος και μικρούς στρογγυλούς πυργίσκους. Δεν είχε πρόσβαση από το ισόγειο. Ανέβαινε κανείς σ’ αυτόν με εναέριες φορητές σκάλες. Ήταν το τελευταίο σημείο υποχώρησης των κατοίκων σε περίπτωση που οι εισβολείς έμπαιναν στο χωριό. Από το ισόγειό του ξεκινούσε στοά, που οδηγούσε σε πηγάδι από το οποίο έπαιρναν νερό οι αμυνόμενοι. Αυτός ο μεγάλος Πύργος κατεδαφίστηκε το 1860 και με τα δομικά υλικά του χτίστηκε ο Ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών ή Νέος Ταξιάρχης.
Ουσιώδες στοιχείο της άμυνας του κάστρου ήταν και οι στενοί λιθόστρωτοι δρόμοι. Αλλά και τα ίδια τα σπίτια, που ήταν στενά, ως προς την οργάνωση και τη δομή αποτελούσαν μικρά φρούρια και ήταν κομμάτια αδιάσπαστα μέσα στο γενικότερο αμυντικό σύνολο. Οι ταράτσες τους ήταν όλες ενωμένες με μικρές υψομετρικές διαφορές. Ελεύθεροι χώροι στο φρούριο δεν υπήρχαν.



Λαογραφία και κοινωνική ζωή των Μεστών


Οι κάτοικοι των Μεστών περνώντας στο διάβα των αιώνων πολύ δύσκολες στιγμές δημιούργησαν έναν πολύ καλό σε ήθος λαϊκό πολιτισμό, που υπάρχει έως και τις μέρες μας. Από παλιά μέχρι και σήμερα οι άνθρωποι που ζούσαν στα Μεστά είχαν βαθιά μέσα τους ριζωμένη την αντίληψη της ομαδικής δουλειάς και προσφοράς εργασίας, αλλά και της οικονομικής συνεισφοράς για το καλό της κοινότητας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εκκλησία των Μεστών. Είναι μια από τις μεγαλύτερες εκκλησίες της Ελλάδας και χτίστηκε με την προσφορά εργασίας των μελών της κοινότητας των Μεστών, πριν από 200 χρόνια.
H ζωή των Μεστούσων γινόταν πολύ καλύτερη σιγά σιγά. Αρχικά, δημιούργησαν έναν χώρο κατάλληλο για το πλύσιμο των ρούχων. Στο να γίνει πιο εύκολη η ζωή των ανθρώπων βοήθησε πολύ η κυρία Αγγερού Γιαλούρη δίνοντας όλη της την περιουσία στο να δημιουργηθεί μια υποδομή για να φέρνει νερό στο χωριό από μακριά, έτσι ώστε να μπορούν πιο εύκολα να πλένουν τα ρούχα τους οι νοικοκυρές.
Υπάρχουν, επίσης, πολλά έθιμα σε αυτό το χωριό, όπως ηπαροικάδαπου έδειχνε τις δυσκολίες των ανθρώπων και την βοήθεια μεταξύ τους. Επίσης, υπάρχει το έθιμο το ονομαζόμενο οιΔανικαρίες, το οποίο εκφράζει την αλληλοβοήθεια μεταξύ των Μεστούσων και συγχρόνως την χαρά της ζωής. Άλλα έθιμα είναι το έθιμο τωνΦανώντο Πάσχα και το έθιμο τωνσυζευγάδων. Στο πρώτο έθιμο φαίνονται οι λατρευτικές συνήθειες των Μεστούσων και στο δεύτερο παρουσιάζονται οι δυσκολίες της συνοίκησης λόγω του ότι το χωριό είναι μικρό. Έθιμα υπάρχουν, επίσης, για την αγροτική οικονομία του χωριού. Ένα άλλο έθιμο είναι εκείνο το οποίο γίνεται την πρωτοχρονιά, όπου οι νοικοκυρές φτιάχνουν και προσφέρουν γλυκίσματα ακόμη και στα ζώα.
Το πιο διάσημο, όμως, έθιμο των Μεστών είναι εκείνο του Αγά, το οποίο γίνεται την Καθαρή Δευτέρα. Η εξυπνάδα και η ευρηματικότητα των κατοίκων καταγράφουν με χιούμορ και τραγικότητα την ιστορία, τα παθήματα, τις περιπέτειες, τις ευχές, τις επιθυμίες, τις λαχτάρες και τις προσδοκίες των κατοίκων των Μεστών.
Η αγάπη των Μεστουσίων για το νησί τους έχει ως αποτέλεσμα ο πληθυσμός των Μεστών να υπερτριπλασιάζεται το καλοκαίρι. Στις 8 του Νοέμβρη, κατά την εορτή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, οι απανταχού Μεστούσοι γιορτάζουν για τους προστάτες του χωριού τους. Οι Μεστούσοι δίνουν την δυνατότητα στους επισκέπτες του χωριού να μάθουν για το πολιτισμό τους διοργανώνοντας πολλές πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Οι κάτοικοι των Μεστών είχαν πάντοτε μια έντονη εσωτερική ώθηση για δημιουργία και αγάπη στην ομορφιά! Γι’ αυτό το λόγο, έφτιαξαν αρκετά εργαστήρια τέχνης. Αρκετοί νέοι Μεστούσοι ασχολούνται με την παραδοσιακή νησιώτικη μουσική.
Οι επίσημες φορεσιές των Μεστουσίων ήταν περίτεχνα κεντημένες από τις ίδιες τις γυναίκες του χωριού. Η επίσημη γυναικεία φορεσιά ήταν ημπαμπαζίνα. Αποτελούταν από 15 κομμάτια, τα περισσότερα κεντημένα και διακοσμημένα με δαντέλλες. Απαραίτητα φορούσαν την ποδιά διακοσμημένη με λουράδα, ενώ η μαντίλα κάλυπτε το κεφάλι. Ανάλογα με τη χρήση της η μαντίλα ήταν και διαφορετικά φτιαγμένη. Οι ανδρικές φορεσιές ήταν όπως σε όλα τα νησιά του Αιγαίου και ήταν οι εξής: μακριές μαύρες βράκες με περίτεχνα κεντημένα πουκάμισα και γιλέκα. Στην δουλειά φορούσαν βράκες ή υφαντά παντελόνια και πουκάμισα. Κόκκινα, μπλε και άσπρα ήταν τα χρώματα των ανδρικών μαντηλιών. Οι καθημερινές ανδρικές μαντίλες ήταν από χοντρό ύφασμα, χρώματος κίτρινου ή πορτοκαλί.
Οι Μεστούσαινες έχουν μέχρι και σήμερα εξαιρετικές επιδόσεις στην επεξεργασία του νήματος και στην υφαντική.
Οι Μεστούσοι έχουν βαριά προφορά των συμφώνων και παραλείπουν το σύμφωνο της τελευταίας συλλαβής. Προσπαθούν να βρίσκουν ευκαιρία να διασκεδάζουν και να γλεντάνε, όπως και όλοι σχεδόν οι Χιώτες.
Τέλος, το ιστορικό αυτό χωριό, τα Μεστά έχουν παραλίες εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς. Αυτό σε συνδυασμό με τους χαρούμενους, φιλόξενους, ευγενικούς και φιλικούς κατοίκους των Μεστών κάνουν τις καλοκαιρινές διακοπές των επισκεπτών του ευχάριστες.


Πηγές:
1) Φύλλα Ξένης – Γιακουμή Παντελή, Εννέα από τα 24 Μαστιχοχώρια της Χίου, Χίος 2008.
2) ΤΕΔΚ Νομού Χίου,Χίος – Ψαρά – Οινούσσες, Χώρος και πολιτισμός, Χίος2001.3) http://www.panoramio.com/user/4976203?with_photo_id=5959876
4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ. χ.5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –Οινούσσες, Χίος22008.










4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ1Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθήτριες: Μπίμπα Κλέβιστ, Κούσκουνας Διονύσιος, Βαβούλας Πέτρος και Ζαμπάτη ΟυρανίαΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Α΄ Τριμήνου

Οινούσσες




.JPG




Γενικά στοιχεία


Οι Οινούσσες είναι νησιωτικό σύμπλεγμα στην βορειοανατολικά της Χίου. Αποτελούνται από 13 νησιά με μεγαλύτερα την Οινούσσα ή Εγνούσα όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι και την Παναγιά. Έχουν έκταση 17,4 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η Οινούσσα με 600 ανθρώπους να ζουν πάνω σ’ αυτήν είναι το μόνο κατοικημένο απ’ τα νησιά, ενώ στην Παναγιά υπάρχει φυλάκιο του ελληνικού στρατού, το οποίο επανδρώνεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα με στρατιώτες.
Το νησί Οινούσσα πήρε το όνομά της πιθανόν από τα αμπέλια της που παράγουν εξαιρετικό κρασί(δηλαδή οίνο). Την ονομάζουμε όμως και Εγνούσα από την αρχαία λέξη αγνός(δηλαδή λυγαριά), ένα δέντρο που αφθονεί και σήμερα στο νησί. Υποστηρίζεται, επίσης, ότι επειδή το νησί γέμισε τον 17ο αιώνα με γίδια(αίγες) το ονόμασαν οι τότε βοσκοί στο επάγγελμα κάτοικοι του νησιού Αιγνούσα.











Σύντομη ιστορική αναδρομή

Ο πρώτος που αναφέρει το νησί Οινούσσα στην ιστορία ήταν ο Εκαταίος το 500 π. Χ. Λίγο αργότερα ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί πως το νησί ήθελαν να το αγοράσουν οι Φωκαείς, αλλά οι Χιώτες δεν το έδωσαν. Ύστερα απ’ την αποστασία της Χίου απ’ τη συμμαχία των Αθηναίων, αυτοί οι τελευταίοι το χρησιμοποίησαν σαν βάση εξορμήσεως εναντίον της. Από αυτό το χρονικό σημείο και μετά υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα στην ιστορία των Οινουσσών έως και το 1346, χρονιά που τα νησιά καταλήφθηκαν από τους Γενοβέζους.
Τα νησιά των Οινουσσών κατοικήθηκαν για πρώτη φορά στην ιστορία στις αρχές του 16ου αι. Είχε προηγηθεί η κατάληψή τους από τους Τούρκους το 1569. Από τότε μέχρι και το 1912 τα ονόμαζαν Προβατονήσια. Έτσι τα ονόμασε ένας Τούρκος περιηγητής. Το 1675 έγιναν ανοιχτά των Οινουσσών δύο μεγάλες ναυμαχίες ανάμεσα στους Βενετούς και τους Τούρκους. Οι ναυμαχίες αυτές έμειναν στην ιστορία ως οι ναυμαχίες των Οινουσών και οδήγησαν στην σύντομη χρονικά κατάληψη των νησιών από τους Βενετσιάνους. Το νησί στη συνέχεια ερημώθηκε με την επιδρομή Σαρακηνών πειρατών. Το 1715 η Οινούσσα αποικίστηκε από Καρδαμυλίτες βοσκούς που δημιούργησαν στην περιοχή Κάστρο τον πρώτο μόνιμο οικισμό για να τον εγκαταλείψουν όμως αργότερα και να επανέλθουν το 1750. Την ίδια περίοδο ήρθαν στο νησί βοσκοί και από την Πελοπόννησο. Μετά την επανάσταση του 1821 οι κάτοικοι σκόρπισαν ξανά σε διάφορα μέρη της Ελλάδας και επανήλθαν στο νησί το 1827. Οι Τούρκοι έβαλαν τότε πολύ βαρείς και αβάσταχτους φόρους κι έτσι οι Εγνουσιώτες στράφηκαν στη θάλασσα για να μπορέσουν να επιβιώσουν δημιουργώντας έτσι τον πρώτο πυρήνα της εφοπλιστικής τους ακμής. Στη στροφή των Εγνουσιωτών προς τη θάλασσα συνέβαλαν επίσης και η αύξηση του πληθυσμού και το άγονο έδαφος του νησιού. Το 1912 οι Οινούσσες απελευθερώθηκαν μαζί με τη Χίο από τους Τούρκους κι ενώθηκαν με την μητέρα Ελλάδα. Στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Αιγνυσιώτες είχαν την ίδια τύχη με τους Χιώτες και απελευθερώθηκαν μαζί τους τον Σεπτέμβριο του 1944. Σήμερα, οι Αιγνουσιώτες εφοπλιστές (Πατέρηδες, Χατζηπατέρηδες, Λαιμοί κ. ά.) χάρη στην εργατικότητα και το πολυμήχανο πνεύμα τους, κατέχουν μία από τις πρώτες θέσεις στην παγκόσμια ναυτιλία. Τα εκατοντάδες πλοία τους ταξιδεύουν σ’ ολόκληρο τον κόσμο.


Αξιοθέατα


Ο μοναδικός οικισμός της Εγνούσας με τα ωραία σπίτια και τα αρχοντικά είναι αμφιθεατρικά χτισμένος στον όρμο Μαντράκι. Αυτός ο όρμος λειτουργεί και σαν φυσικό λιμάνι, το οποίο μάλιστα είναι πολύ προφυλαγμένο από τους νότιους ανέμους, γιατί στην είσοδό του υπάρχουν τρεις νησίδες. Του οικισμού δεσπόζει ένας πολύς σημαντικός Καθεδρικός Ναός, ο οποίος είναι αφιερωμένος στον προστάτη των ναυτικών Άγιο Νικόλαο. Στο Ναό φυλάσσεται τεμάχιο του ιερού λειψάνου του αγίου. Εδώ φυλάσσονται ακόμη μέρος των λειψάνων του Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Χίου Πλάτωνα Φραγκιάδη, ο οποίος κρεμάστηκε από τους Τούρκους το 1822 στην Χίο. Εξίσου σημαντικό είναι το μνημείο του Αφανή Ναύτη τοποθετημένο στο δημοτικό κήπο. Είναι το σύμβολο της ναυτικής παράδοσης του νησιού. Στο νησί υπάρχουν επίσης ένα στάδιο, ένα καλλιμάρμαρο θέατρο κι ένα Πνευματικό Κέντρο. Στην Οινούσσα λειτουργεί και Σχολή Πλοιάρχων Εμπορικού Ναυτικού και Οικοτροφείο για τους μαθητές του ΕΠΑ.Λ ναυτικής κατεύθυνσης. Η διαμονή και η διατροφή σ’ αυτό μαθητών που προέρχονται απ’ όλη την Ελλάδα είναι δωρεάν. Πολύ κοντά στο λιμάνι στεγάζεται, σε ειδικά γι’ αυτόν το σκοπό κτισμένο κτίριο, Ναυτικό Μουσείο στο οποίο φιλοξενούνται πίνακες του Χιώτη θαλασσογράφου Αριστείδη Γλύκα, μοντέλα ατμοπλοίων και ιστιοφόρων ιδιοκτησίας Οινουσσίων εφοπλιστών, καθώς και πολλά ναυτικά αντικείμενα και ενθυμήματα. Λίγα μέτρα πιο πέρα ξεχωρίζει, επίσης, η πλατεία Ναυτοσύνης με χαραγμένα σε επιγραφές τα ονόματα όλων των Εγνουσιωτών που έχουν βρει τραγικό θάνατο σε ναυάγια ανα τους αιώνες. Στα Βορειοδυτικά του νησιού βρίσκεται το μοναστήρι Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, το οποίο ιδρύθηκε το 1962. Είναι διακοσμημένο με αγιογραφίες του Φώτη Κόντογλου. Στο νησί βασιλεύουν η γαλήνη και η ησυχία. Υπάρχουν ωραίες παραλίες για ψάρεμα και κολύμπι, όπως το Κάστρο, το Μπιλάλι και άλλες. Οι Οινούσσες συνδέονται καθημερινά με μικρό επιβατηγό-οχηματαγωγό πλοίο με το λιμάνι της Χίου ή το χωριό Λαγκάδα, όταν ο καιρός δεν είναι καλός.

Πηγές:

1) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
2) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά– Οινούσσες, Χίος 22008.



4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθήτριες: Φαλιέρος Γεώργιος, Σαχλάνης Ιωάννης, Μπουρνιάς Μιχαήλ, Ξυλάς Δημοσθένης και Λεμονιάδης Αλέξανδρος
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)
Εργασία Α΄ Τριμήνου
Ψαρά


.JPG

Γενικά στοιχεία

Τα Ψαρά βρίσκονται βορειοδυτικά της Χίου. Απέχουν από το λιμάνι της Χίου 45 μίλια και από το λιμάνι της Βολισσού 18. Έχουν 422 κατοίκους και έκταση, μαζί με τα γειτονικά ακατοίκητα νησάκια, Αντίψαρα, Δασκαλειό, Άϊ Νικολάκι κ. ά. , συνολικά 44,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Το έδαφος των Ψαρών είναι ορεινό, βραχώδες και άγονο. Το ψηλότερο βουνό του νησιού είναι ο Προφήτης Ηλίας με 531μέτρα ύψος. Στο νησί των Ψαρών δεν ζουν φίδια, γιατί υπάρχει παντού στο έδαφος πολύ θειάφι.
Τα Ψαρά ήταν γνωστά απ’ τα αρχαία χρόνια. Ήταν κατοικημένα από τότε. Δεν υπάρχουν, όμως, στοιχεία για να συγκροτηθεί η ιστορία του νησιού. Το 1453, με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης εγκαταλείφθηκαν από τους κατοίκους τους. Οι πρόγονοι των σημερινών Ψαριανών ήρθαν στο νησί τον 16ο με 17ο αιώνα. Ήταν σκλαβωμένοι στους Τούρκους Έλληνες προερχόμενοι από τη Χίο και κυρίως από την Εύβοια, τη Θεσσαλία, το Πήλιο και την Ήπειρο. Κυνηγημένοι από τους Τούρκους έφευγαν με προορισμό τη Μικρά Ασία, αλλά λόγω της θαλασσοταραχής κατέληξαν στα Ψαρά.
Οι κάτοικοι των Ψαρών από τα παλιά χρόνια ασχολήθηκαν αρκετά με την ναυτιλία, την αλιεία και το εμπόριο. Τα σημαντικότερα προϊόντα του νησιού είναι το κρασί, τα τυριά, η κοπανιστή, το ωραίο ξακουστό θυμαρίσιο μέλι και τα όμορφα σύκα. Παραδοσιακές
ψαριανές συνταγές είναι το γλυκό άσπρο(του γάμου) και τα κουφωτά μακαρόνια.
Όλοι οι κάτοικοι του νησιού ζουν σε οικισμό που βρίσκεται στο νότιο μέρος του νησιού στο μυχό όρμου και κρατούν τα έθιμα και τις παραδόσεις του τόπου τους. Στην άκρη της μικρής χερσονήσου του Παλαιοκάστρου ή Μαύρης Ράχης πάνω στην οποία είναι χτισμένος ο οικισμός βρίσκονται φρουριακές οχυρώσεις. Τα σπίτια του νησιού είναι μονώροφα ή διώροφα, ενώ λίγα είναι αυτά που σώζονται από παλιά.
Τα Ψαρά έχουν 64 εξωκκλήσια, αφού, κατά την οικονομική άνθηση του νησιού(1770-1821), κάθε ναυτικός που έφτιαχνε δεύτερο βαπόρι, έφτιαχνε κι ένα εξωκκλήσι. Ο πιο ωραίος και σπουδαίοςΝαός του νησιού είναι του Αγίου Νικολάου. Κυριαρχεί πάνω σε περίοπτο λόφο. Το κτίσιμό του ολοκληρώθηκε το 1793. Εντυπωσιακός είναι και ο Ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος χτισμένος το 1770 στο κέντρο του οικισμού. Η Βουλή των Ψαρών βρίσκεται κάτω από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Το Δημοτικό σχολείο και ο Κήπος του Κωνσταντίνου Κανάρη, αγωνιστή του 1821, βρίσκονται πολύ κοντά στη Βουλή. Ο Κήπος είναι ο χώρος, όπου ήταν χτισμένο το σπίτι του Κανάρη, το οποίο δυστυχώς δεν σώζεται σήμερα. Είναι γκρεμισμένο. Στο νησί των Ψαρών υπάρχει ένα πολύ σημαντικό μουσείο, το Ναυτικό. Εκεί ήταν στεγασμένο το τούρκικο κονάκι και μετά την απελευθέρωση του 1912 το παλιό Δημοτικό σχολείο.
Στα Ψαρά υπάρχει και μοναστήρι σε απόσταση 10 χιλιομέτρων από τον οικισμό.
Είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου και βρίσκεταιστην κορυφή του Προφήτη Ηλία. Χτίστηκε σε περίοδο ειρήνης, πιθανότατα το 1780 και ήταν Σταυροπηγιακό. Είχε κάποτε λίγες μοναχές και έναν γέροντα. Σήμερα είναι κλειστό. Στην Εκκλησία της μονής υπάρχουν δύο μαρμάρινες πλάκες με ανάγλυφες παραστάσεις δικέφαλων αετών προερχόμενων ίσως από την βυζαντινή εποχή. Στο μοναστήρι φυλάσσονται σπάνια χειρόγραφα και παλιά ιερατικά βιβλία, που βγήκαν από τα τυπογραφεία της Βενετίας και της Μόσχας και λέγεται πως τα έφεραν στο νησί μοναχοί από το Άγιο Όρος και τη Σκιάθο, ή ακόμα ο εθνικός ευεργέτης Ιωάννης Βαρβάκης, που καταγόταν απ’ τα Ψαρά.









Η Καταστροφή των Ψαρών από τους Τούρκους το 1824

Τα Ψαρά τα άσημα τα έμαθε ο κόσμος όλος για τη συμμετοχή τους στην ελληνική Επανάσταση του 1821 και την μεγάλη προσφορά τους σ’ αυτήν. Ήταν μαζί με την Ύδρα και τις Σπέτσες τα τρία ναυτικά νησιά του Αγώνα. Τα ονόματα των ατρόμητων Ψαριανών πυρπολητών Κωνσταντίνου Κανάρη, Δημητρίου Παπανικολή, Νικολάου Αποστολή, Κωνσταντίνου Νικοδήμου και τόσων άλλων θα μείνουν αθάνατα στην ναυτική ιστορία της Ελλάδος.
Παρ’ όλα αυτά οι Τούρκοι κατέστρεψαν τα Ψαρά στις 22 Ιουνίου του 1824 και το νησί ερήμωσε προσωρινά. Οι Οθωμανοί σκορπίστηκαν ανενόχλητοι σε όλο το νησί και ήρθαν σε πόλεμο με τους κατοίκους, σφάζοντάς τους ανηλεώς. Οι κάτοικοι του νησιού πολέμησαν όντως με μεγάλη καρτερία και απελπισία. Η πάλη ήταν τόσο φοβερή, που τα πτώματα των πεσόντων κάλυψαν το έδαφος. Όταν ο εχθρός όρμησε στο φρούριο της Μαύρης Ράχης στο Παλιόκαστρο, οι πολιορκημένοι έβαλαν φωτιά στην πυριτιδαποθήκη και ανατίναξαν στον αέρα τα οχυρώματα, τους εαυτούς τους και όσους Τούρκους βρίσκονταν στο φρούριο. Μετά την πτώση του φρουρίου και την ολοκληρωτική ήττα των νησιωτών ακολούθησαν σφαγές τραγικότατες, αιχμαλωσία, αρπαγές, πυρπόληση και γενική καταστροφή του νησιού. Όσοι μπόρεσαν να διασχίσουν τον εχθρό μπήκαν στα πλοία, από τα οποία λόγω της απόφασης που είχε παρθεί από την αρχή, πολλά δεν είχαν πηδάλιο, και μέσα από τα πλοία του εχθρού έφυγαν στα νησιά του Αιγαίου. Από τους 22.500 χιλιάδες κατοίκους που μαζί με τους πρόσφυγες είχε τότε το νησί βρήκαν τραγικό θάνατο από τους Τούρκους περίπου οι μισοί.
Πολλοί Ψαριανοί ξεκίνησαν μια νέα ζωή σε άλλα νησιά και κυριότερα στην Ερέτρια της Εύβοιας, όπου έχτισαν τα Νέα Ψαρά. Επίσης, πολλοί Ψαριανοί μεταφέρθηκαν στη Σύρο. Η Ελληνική κυβέρνηση όταν έμαθε το δυστύχημα των Ψαριανών έσπευσε να δώσει στους διασωθέντες κάποια περίθαλψη, και προσωρινά τους παραχώρησε την Μονεμβασία για να κατοικήσουν. Οι πρόσφυγες αργότερα πήγαν στην Αίγινα και εξακολούθησαν τον αγώνα κατά του εχθρού και υπέρ της απελευθέρωσης της Ελλάδας. Κάθε χρόνο την τελευταία Κυριακή του Ιουνίου τιμάται η μνήμη του Ολοκαυτώματος των Ψαρών. Η Απελευθέρωση του νησιού και η ένωσή του με την Ελλάδα έγινε στις 21 Οκτωβρίου του 1912.


Οι σημαντικότεροι Ψαριανοί αγωνιστές
της Επανάστασης του 1821


Νικόλαος Αποστόλης: Γεννήθηκε στα Ψαρά γύρω στο 1770. Ήταν ναυτικός. Είχε μυηθεί απ' τους πρώτους στη Φιλική Εταιρεία. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση του 1821 διορίστηκε Ναύαρχος του ψαριανού στόλου και με το πλοίο του Λεωνίδας εμπόδισε τον ανεφοδιασμό του τουρκικού στρατού.Διέθεσε όλη του την περιουσία στον Αγώνα. Πέθανε στην Αίγινα πάμπτωχος το 1827.
Δημήτριος Βρατσάνος: Υπήρξε μέλος της Φ. εταιρείας. Ο αδελφός του Γεώργιος Βρατσάνος ήταν επίσης αγωνιστής. Στην καταστροφή των Ψαρών ήταν πρόεδρος της ψαριανής Βουλής που ανέλαβε τη διεύθυνση του πολέμου. Κλείστηκε τότε στο φρούριο της Μαύρης Ράχης μαζί με τον γιο του Αντώνιο, ο οποίος έπειτα από την σύμφωνη γνώμη όλων των παρευρισκομένων έβαλε φωτιά στην μπαρουταποθήκη και βρήκαν όλοι βτον ηρωικό θάνατο.
Γεώργιος Καλαφάτης: Μπήκε στον αγώνα το 1805 και πήρε μέρος σε πολλές καταδρομικές επιχειρήσεις. Πρώτος αυτός σκέφτηκε τη χρήση πυρπολικών κατά του τουρκικού στόλου. Πέθανε το 1851 σε ηλικία 81 ετών.
Κωνσταντίνος Νικόδημος: Γεννήθηκε στα Ψαρά το 1796. Υπήρξε συμπολεμιστής του Κανάρη και του Παπανικολή. Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Κοκωσής. Πήρε μέρος στην επανάσταση απ' την πρώτη στιγμή. Στο Νικόδημο είχε αναθέσει η Βουλή των Ψαρών, την κατασκευή των πυρπολικών. Την τέχνη την είχε διδαχθεί από τον Πατατούκο. Πήρε μέρος σ’ όλες τις επιχειρήσεις του ψαριανού στόλου. Έγραψε ιστορικά βιβλία και το Υπόμνημα της νήσου Ψαρών. Μετά την απελευθέρωση έφτασε στον βαθμό του αντιναυάρχου. Πέθανε στις 5 Σεπτεμβρίου 1879.
Ιωάσαφ Νικολάρας: Όταν κηρύχθηκε η επανάσταση ήταν καλόγερος στο Άγιο Όρος. Είκοσι χρονών τότε, τα παράτησε όλα και γύρισε στα Ψαρά για να υπηρετήσει τον Αγώνα της ελευθερίας. Ήταν συγγενής του Κανάρη και τον συνόδευσε σ’ όλες τις ναυτικές επιχειρήσεις. Τον διέκρινε η τόλμη και η γενναιότητά του
Δημήτριος Παπανικολής: Γεννήθηκε το 1790 στα Ψαρά. Από μικρός ήταν στα καράβια του πατέρα του. Το πρώτο κατόρθωμα πυρπολικού κατά του τούρκικου στόλου ήταν του Παπανικολή στην Ερεσό της Μυτιλήνης το Μάϊο του 1821. Διακρίθηκε για την τόλμη του στις ναυμαχίες που πήρε μέρος. Μετά την καταστροφή των Ψαρών συνέχισε τον αγώνα κατά των Τούρκων. Εκλέχθηκε πληρεξούσιος των Ψαρών και το 1846 τοποθετήθηκε στο Ναυτοδικείο, όπου και υπηρέτησε μέχρι το θάνατό του το 1855. Το όνομά του έδωσε το ελληνικό κράτος στο υποβρύχιο που έδρασε ηρωικά κατά τον ελληνοϊταλικό πολεμο του 1940-41.
(Ιωάννης Δημούλιτσας) Πατατούκος: Κατάγονταν από την Πάργα. Στη Γαλλία διδάχθηκε την τέχνη κατασκευής πυρπολικών. Ήξερε πολλές γλώσσες. Οι Ψαριανοί τον αγαπούσαν πολύ. Ήταν καλός και ήσυχος. Δεν πρόφτασε να δει την Ελλάδα ελεύθερη. Πέθανε το 1823 στα Ψαρά από επιδημία.
Ανδρέας Σταματάς: Ψαριανός αγωνιστής, που ήταν από του πιο τολμηρούς και ριψοκίνδυνους. Βρέθηκε με συντρόφους του αιχμάλωτος των Τούρκων σε μια σακολέβα να τους πηγαίνουν στη Κωνσταντινούπολη. Κατάφερε να τους ξεφύγει λύνοντας τα δεσμά συντρόφου του με τα δόντια. Διακρίθηκε και σαν άξιος πυρπολητής.





Πηγές:
1) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
2) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά
– Οινούσσες, Χίος 22008.
3) Μίτση – Λουκά Γεωργία, Ψαρά του μπουρλότου και της ηρεμίας
…, Ιστορία – περιήγηση – Λαογραφία, Έκδοση: Μορφωτικός
Εξωραϊστικός Σύλλογος Ψαρών ο Κωνσταντίνος Κανάρης με την
οικονομική χορηγία του Δήμου Ψαρών, Χίος 2006.
4) Μακριδάκη Γιάννη, «Στων Ψαρών την ολόχρυση άμμο»,
Πελινναίο, τεύχος 35, φθινόπωρο 2005, σσ. 26-31.





4o Πιλοτικό Γυμνάσιο Χίου Τμήμα: Γ1

Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθήτριες: Κατερίνα Λεβεντούρη, Μαρκέλλα Λύκου, Ταξιαρχούλα Ξηνταριανού, Αθηνά Λημναίου και Σοφία ΓκλώτσουΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)

Εργασία Α΄ Τριμήνου

Ο Φίλιππος Αργέντης
 Αργέντης.jpg

Η οικογένεια Αργέντη

Η οικογένεια Αργέντη θεωρείται η σπουδαιότερη του νησιού εδώ και επτά αιώνες. Tο όνομά της είναι συνώνυμο της ευγένειας και της αριστοκρατικότητας, με την παλιά έννοια του όρου. Οι ρίζες της βρίσκονται στη Γένοβα, την πόλη εκείνη της βόρειας Ιταλίας, η οποία κατείχε τη Χίο από το 1346 μέχρι και το 1566.

Μετά την Α΄ Σταυροφορία(1096-1099) οι Αργέντηδες εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Τον 13ο αιώνα οι βυζαντινοί αυτοκράτορες τους παραχώρησαν φέουδα, μεγάλες δηλαδή εκτάσεις γης, στη Φώκαια και στη Χίο. Στον Κάμπο της Χίου διατήρησαν επτά κτήματα και τουλάχιστον δύο πύργους. Το κτήμα μάλιστα που πουλήθηκε πρόσφατα, το γνωστό σε όλους μας Αργέντικο, βρισκόταν στην κατοχή της οικογένειας Αργέντη από πριν τον 16ο αιώνα. Επιπλέον, στους Αργέντες ανήκε και το μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη στο χωριό Καταρράκτης, το μετόχι του Αγίου Γεωργίου στη θέση Ζαρτουλίδα του χωριού Κηπουριές και η εκκλησία του Αγίου Ανδρέα του Αργέντη στην πόλη της Χίου.

Μεταξύ των μελών της οικογένειας Αργέντη που θυσιάστηκαν για το ελληνικό έθνος θα αναφέρουμε επιγραμματικά τον Άγιο Ανδρέα τον Αργέντη, ο οποίος μαρτύρησε από τους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη το 1464, τον Ευστράτιο Ι. Αργέντη, συνεργάτη του Ρήγα Φεραίου που δολοφονήθηκε μαζί του στο Βελιγράδι το 1798, τον Ιωάννη Ι. Αργέντη, από τα πρώτα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, που απαγχονίστηκε μαζί με τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ και, τέλος, τους Λεωνίδα και Νικόλαο Π. Αργέντη, προκρίτους της Χίου που απαγχονίστηκαν από τους Τούρκους το 1822.

Όλα τα μέλη της οικογένειας Αργέντη έγιναν μαικήνες των γραμμάτων και των τεχνών. Ξεχωριστή, όμως, θέση ανάμεσα τους κατέχει ο Φίλλιπος Π. Αργέντης, ο οποίος με το συγγραφικό και εκδοτικό του έργο, τις χορηγίες και τις συλλογές του συνέβαλε όσο λίγοι στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Χίου. Από την οικογένεια όμως δεν λείπουν οι ευεργέτες και οι δωρητές ιδρυμάτων στη Χίο, στην Ελλάδα και σε πόλεις της χιώτικης διασποράς.


Ζωή και δράση του Φιλίππου Π. Αργέντη

Ο Φίλιππος Π. Αργέντης γεννήθηκε στη Μασσαλία της Γαλλίας το 1891. Ήταν γιός του Παντελή Αργέντη και της Φανής Σκυλίτση. Σπούδασε φιλολογικά στην Αγγλία στο κολέγιο του Γουέντσεστερ και στη σχολή Κλασικών Σπουδών της Οξφόρδης, απ’ την οποία πήρε δίπλωμα με τον ανώτατο βαθμό που δίνεται σε έναν μόνο φοιτητή κάθε χρόνο. Στη συνέχεια πήρε πτυχίο Νομικής από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και άδεια να δικηγορεί στην Αθήνα. Μιλούσε άνετα 6 γλώσσες.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο(1914–1918) ο Φίλιππος Αργέντης υπηρέτησε ως παρατηρητής αεροπόρος, κατόπιν ως υπίλαρχος και αργότερα ως άμισθος ανώτερος διπλωματικός υπάλληλος σε ελληνικές πρεσβείες σε διάφορες χώρες. Για την πολεμική του δράση τιμήθηκε με μετάλλια και παράσημα από την ελληνική, την βρετανική και την πάλαι ποτέ γιουγκοσλαβική κυβέρνηση.

Τα φιλολογικά του ενδιαφέροντα και η αγάπη του για τη Χίο έστρεψαν την προσοχή του Φιλίππου Αργέντη στην έρευνα της νεώτερης ιστορίας της Χίου. Από τα νεανικά του χρόνια δόθηκε στην μελέτη της ιστορίας του νησιού, η οποία τον γοήτευσε. Αφοσιώθηκε μάλιστα ολόψυχα σ’ αυτήν με πρωτοφανή ζήλο. Χρόνια ολόκληρα ασχολήθηκε με την συγκέντρωση στοιχείων γύρω από την ιστορία της Χίου ερευνώντας σε Βιβλιοθήκες και Αρχεία οπουδήποτε στον κόσμο νόμιζε ότι υπήρχε κάτι σχετικό και χρήσιμο για την ιστορική έρευνα γύρω από την Χίο. Κώδικες παλιοί της Χίου συγκεντρώθηκαν και διασώθηκαν, όπως και ένας μεγάλος αριθμός ντοκουμέντων. Δώρισε πάνω από 10.000 τόμους βιβλία και χειρόγραφα στην Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Χίου Κοραής. Στο γραφείο του Διευθυντή της Βιβλιοθήκης στεγάζεται η λεγόμενη Βιβλιοθήκη Αργέντη με βιβλία που τα δώρισε ο Φίλιππος.

Η οικονομική του ευχέρεια επέτρεπε στον Φίλιππο Αργέντη να δαπανά ποσά και να έχει και άλλους ειδικούς να δουλεύουν για τον ίδιο σκοπό. Συγκέντρωσε λαογραφικό υλικό, μουσειακό και κάθε μορφής δημιούργημα της χιώτικης λαϊκής τέχνης που έκρινε χρήσιμο για την ιστορία της Χίου. Το έργο του είναι τεράστιο. Συνέγραψε τόμους ολόκληρους για τη Χίο και δαπάνησε μεγάλα ποσά για την έκδοση πλήθους βιβλίων που αναφέρονται σε κάθε τι που αφορά τη Χίο. Χωρίς το Φίλιππο Αργέντη η ιστορία της Χίου θα παρουσίαζε τεράστια κενά. Ίδρυσε μετά το 1948 το Αργέντειο Χιακό Λαογραφικό Μουσείο, το οποίο στεγάζεται στον ανεγειρόμενο με χρήματά του δεύτερο όροφο της Δημόσιας Κεντρική Βιβλιοθήκης Χίου Κοραής, και το πλούτισε με πολύτιμο ιστορικό και λαογραφικό υλικό.

Τεράστια ποσά δαπάνησε ο Φίλιππος Αργέντης για να δώσει στο πατρογονικό του κτήμα του Κάμπου, το πασίγνωστο Αργέντικο, την σημερινή μουσειακή μορφή που απεικονίζει ολοζώντανα όλη την αρχοντιά και το μεγαλείο της παλιάς Χίου.

Δαπάνησε, τέλος, ο Φίλιππος Αργέντης σεβαστά ποσά για τα Δημοτικά Λουτρά, για την ανοικοδόμηση του παλιού Ναού του Αγίου Ανδρέα του Αργέντη στη Χίο, για την τσιμεντόστρωση της πλατείας του Αγίου Γάλακτος, για την διακόσμηση με ξυστά της πλατείας του Πυργιού και την αναστήλωση Βυζαντινών Ναών. Φρόντισε για να ενισχυθούν οικονομικά τα Φιλανθρωπικά και Εκπαιδευτικά ιδρύματα της Χίου, δημιούργησε συλλόγους στην Αθήνα και στο Λονδίνο για τη μελέτη της ιστορίας της Χίου, δαπάνησε χρήματα για την αναστήλωση της λεγόμενης Πόρτας του Καπετάνιου στα Μεστά και συνεπεία όλης της πατριωτικής τους προσφοράς ανακηρύχτηκε το 1953 Άξιον Τέκνον της Χίου και Επίτιμων Δημότης. Ήδη από το 1947 είχε ανακηρυχθεί μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Ο Φίλιππος Αργέντης πέθανε στο Λονδίνο της Αγγλίας το 1974. Ανάμεσα στα έργα του ξεχωρίζουν τα βιβλία:

  • The Expedition of the Florentines to Chios (1599), 1934
  • The Occupation of Chios by the Venetians (1694), 1935
  • Chius Vincta or The Occupation of Chios by the Turks (1566), 1941
  • Diplomatic Archive of Chios (1577-1841), 1954
  • The Occupation of Chios by the Genoese (1346-1566), 1958
  • The Religious Minorities of Chios, 1970

Πηγές:



1) Περρή Νίκου Ζ., Ο Κάμπος, Τόμος δεύτερος, Χίος 1972.

2)Αγιαννίδη Βασίλη Γ., «Οι οικογένειες του Κάμπου», Κάμπος – Το όνομα

του περιβολιού, Αθήνα 2008, σσ. 125-147.

3) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –

Οινούσσες, Χίος 22008.

4) Κοκκάλη Παντελή, Συμβολή εις την ιστορία της Χίου, Αθήναι 1974.

5) http://www.koraeslibrary.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=node&cnode=56



4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ2
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθήτριες: Καρακούρου Ιωάννα, Πουλή Μυρσίνη, Πράππα Αγαθή και Σταματέλου Μαριόγκα
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)


Εργασία Α΄ Τριμήνου

Ο αεροπόρος Ιωάννης Χαλκιάς


 Χαλκιάς.JPG

Ο αεροπόρος Ιωάννης Μιχαήλ Χαλκιάς γεννήθηκε το 1893 στο χωριό Καρδάμυλα της βορειοανατολικής Χίου, και συγκεκριμένα στα Άνω Καρδάμυλα. Την μητέρα του την έλεγαν Ευτυχία και τον πατέρα του Μιχαήλ. Ο πατέρας του ήταν ιερέας στον Ιερό Ναό των αγίων Αναργύρων στο χωριό Μάννα της Σύρου.
Δημοτικό σχολείο πήγε στο χωριό του, τα Καρδάμυλα. Τις γυμνασιακές του σπουδές τις έκανε στη Σύρο. Στη συνέχεια, το 1914-15 εκπαιδεύτηκε στη Γαλλία ιδιώτης χειριστής αεροπλάνου στην σχολή Farman, η οποία ήταν μια από τις δυσκολότερες αεροπορικές σχόλες της εποχής του. Ήταν γνωστή και ως 1η διεθνής Αεροπορική Ένωση και βρισκόταν στην Etampesτου Παρισιού. Εκεί πήγε με εντολή του τότε πρωθυπουργού της Ελλάδος Ελευθερίου Βενιζέλου.
Κατά την περίοδο από το 1915 και μετά παρουσιάστηκε ως διδάσκων καθηγητής Αεροπορίας στη σχολή Farman. Στη συνέχεια στις 17/9/1915 αποσπάστηκε από το Βασιλικό Ναυτικό Αεροδρόμιο στην αεροπορική υπηρεσία του ελληνικού στρατού ως διδάσκων αεροπόρος. Εκεί οργάνωσε την νεοσύστατη Ελληνική πολεμική Αεροπορία.
Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, καθώς και στον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο (1η Αυγούστου 1914 ως 11η Νοεμβρίου 1918), όπου έκανε σειρά αξιόλογων ανδραγαθημάτων. Ήταν τότε αξιωματικός της Βασιλικής Ναυτικής Αεροπορίας και είχε τον βαθμό του Σημαιοφόρου. Συμμετείχε ως χειριστής αεροπλάνου σε επιχειρήσεις εναντίον εχθρικών πλοίων και στόχων στα Στενά των Δαρδανελλίων, καθώς και στα βόρεια και στα ανατολικά παράλια του Αιγαίου. Κατά την διάρκεια λοιπόν μιας από τις επιχειρήσεις αυτές το αεροπλάνο του Χαλκιά συνετρίβει από βλήμα του τουρκικού στρατού στην πόλη Καλλίπολη του στενού των Δαρδανελλίων. Εκεί συνελήφθηκε αιχμάλωτος από τους Τούρκους, οι οποίοι τον κατηγόρησαν ως κατάσκοπο. Αφού βασανίστηκε άγρια από τους Τούρκους στρατιώτες για να αποκαλύψει τα μυστικά της πατρίδας του της Ελλάδας, εκτελέστηκε στις 25 Ιούνιου του 1917. Το εκτελεστικό απόσπασμα το αντιμετώπισε με απαράμιλλο θάρρος και ψυχραιμία.
Χαρακτηρίστηκε από τους συμπολεμιστές του ως θρύλος, γίγαντας και ημίθεος. Είχε μάλιστα παρασημοφορηθεί για τις αεροπορικές του επιτυχίες.
Η ελληνική κυβέρνηση έκανε δώρο στους γονείς του Ιωάννη Χαλκιά μία αντιγραφή της προσωπογραφίας του ήρωα (ελαιογραφία). Η χάλκινη προτομή του κοσμεί την είσοδο του στρατοπέδου στα Καρδάμυλα, το οποίο φέρει το όνομα του. Αυτή στήθηκε το 1983. Στη Σύρο υπάρχει οδός που φέρει το όνομα του και φωτογραφία του στο Μουσείο της Σύρου και στο Δημαρχείο.

Πηγές:

1) Προσωπικό αρχείο της κ. Μαρίας Χαλκιά.
2) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Δασκάλου, Μαθαίνω τον τόπο μου,
Χίος – Οινούσσες – Ψαρά, Χίος 22008.
3) http://www.haf.gr/el/articles/pdf/eniaia_pa.pdf
4) http://www.army.gr/default.php?pname=memorials&la=1












4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ3Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία Μαθήτριες: Μυλωναδάκη Βαλσαμώ, Παπαδέα Δανάη, Παρασκευαΐδη Σωτηρία, Μπαλαδήμας Χρυσόστομος και Καραΐσκος ΙωάννηςΚαθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)Εργασία Α΄ Τριμήνου

Η Σφαγή στο χωριό Ανάβατος της κεντρικής Χίου
από τους Τούρκους το 1822


.JPG

Γενικά στοιχεία για τον Ανάβατο

Το χωριό Ανάβατος βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν του νησιού και είναι χτισμένο αμφιθεατρικά πάνω στην κορυφή ενός βραχώδους μεγαλοπρεπούς βουνού με απότομες και απόκρημνες πλαγιές. Η ονομασία υποδηλώνει το αδύνατο της αναβάσεως στο βράχο και, φυσικά, της προσβάσεως στο χωριό. Η φυσική μάλιστα οχύρωση και η θέση του φανερώνουν ότι αυτό χτίστηκε στα μεσαιωνικά χρόνια για να ελέγχει τις δυτικές ακτές του νησιού. Άλλωστε, η πλευρά αυτή του νησιού ήταν συνδεδεμένη την εποχή εκείνη με εμπορικά και στρατιωτικά συμφέροντα. Σήμερα, σώζονται τα ερείπια του μεσαιωνικού Αναβάτου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Πύργος και οι Ναοί της Παναγίας και των Ταξιαρχών. Πρόκειται ουσιαστικά για μια νεκρούπολη, με έντονα τα σημάδια της συμφοράς και της καταταστροφής που πέρασε στη Σφαγή του 1822 και στο σεισμό του 1881. Για την αρχιτεκτονική μορφή του και τις Βυζαντινές ρίζες του, ο Ανάβατος χαρακτηρίζεται σήμερα σαν ο Μιστράς του Αιγαίου. Το Υπουργείο Πολιτισμού εδώ και πολλά χρόνια πραγματοποιεί εργασίες αποκατάστασής του.
Ο Ανάβατος έχει όλα τα στοιχεία του χωριού – κάστρου.Τα σπίτια του Αναβάτου, που βρίσκονται στην περίμετρο χωρίς να έχουν αυτό το απόλυτα συνεχές που συναντά κανείς στα Μεστόλυμπα και στα άλλα καστροχώρια της Χίου, σχηματίζουν τείχος και είναι χτισμένα στο κρέμασμα του λόφου στο βορειοανατολικό μέρος, για να προστατευτεί έτσι και ένα μέρος του «κατεβάσματος» και με ακανόνιστη σειρά, αλλά με τρόπο που να διατηρούν κάποια συνοχή και να ελέγχεται η πλαγιά εκείνη. Στο ύψωμα είναι συγκεντρωμένες οι εκκλησίες: Παναγιά και Ταξιάρχης, το ελαιοτριβείο, ο ανεμόμυλος και αποθήκες, ενώ στοές οδηγούν σε προμαχώνες ή μικρές πολεμίστρες.
Τα δάση του Αναβάτου καλύπτουν μέχρι και σήμερα ακόμα μια πολύ εκτεταμένη περιοχή, ώστε το χωριό αυτό που έχει μείνει πλέον με μία μόνιμη κάτοικο, να ελέγχει μια από τις μεγαλύτερες κοινοτικές εκτάσεις στην Χίο. Έτσι, στη διάρκεια της τουρκικής κατοχής του νησιού(1566-1912) από τα δάση του Αναβάτου τροφοδοτούνταν με ξυλεία τα ναυπηγεία της Κωνσταντινούπολης. Έτσι, ο Ανάβατος γνώρισε τότε μεγάλη ακμή, γιατί εκεί συγκεντρώνονταν όχι μόνο όσοι δούλευαν στα δάση σαν ξυλοκόποι, αλλά και κάτοικοι κοντινών χωριών σε ώρες κίνδυνου και εκεί φύλαγαν ό,τι πολύτιμο είχαν.











Τα γεγονότα της Σφαγής του 1822 στον Ανάβατο

Εκεί πάνω, λοιπόν, στον Ανάβατο συγκεντρώθηκε τον Απρίλιο του 1822, κατά τη διάρκεια της αποτυχημένης επανάστασης των Χιωτών για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού, ένα μεγάλο πλήθος, περίπου χιλίων ανθρώπων. Μαζί με αυτούς είχε καταφύγει στον Ανάβατο και ο ένας από τους δύο υποκινητές της επανάστασης στη Χίο, ο Σάμιος Λυκούργος Λογοθέτης με καμιά πενηνταριά οπλισμένους συντοπίτες του. Αντίθετα, ο Χιώτης Αντώνιος Μπουρνιάς, ο δεύτερος υποκινητής της εξέγερσης στο νησί, μαζί με τον Κονταναγνώστη από τα Καρδάμυλα και άλλους επαναστάτες τραβήξανε για τα βορειόχωρα.
Η επίθεση κατά του Αναβάτου εκδηλώθηκε την Παρασκευή της Διακαινησίμου 7 Απριλίου του 1822 με ισχυρή δύναμη που οι ιστορικοί την ανεβάζουν γύρω στους 1500 Τούρκους. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν πολλοί Αλβανοί, Εβραίοι και μαύροι. Οι Τούρκοι εμφανίστηκαν από την πλευρά της Κοντομερούς και προσπάθησαν να πατήσουν το κάστρο από βορεινή πλευρά. Οι Τούρκοι χτυπούσαν τους πολιορκημένους από την θέση «Αμόνι». Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πολέμησαν οι λίγοι σε αριθμό ένοπλοι υπερασπιστές του Αναβάτου ήταν πολύ δύσκολες. Ο πληθυσμός στο κάστρο είχε για όπλα μοναχά πέτρες, ξύλα και γεωργικά εργαλεία. Οι οπλισμένοι ήταν λιγοστοί και έφταναν τους 56, ενώ ο οπλισμός τους δεν συγκρίνονταν με αυτόν των Τούρκων. Ανάμεσα στους υπερασπιστές του Αναβάτου βρίσκονταν ο Παντελής Καλουτάς με τους υιούς του, Ζωρζή και Νικολή και τον αδερφό του Γιώργη, ο διάκος Καλλίνικος Κρεατσούλας και άλλοι. Οι πιο γενναίοι υπερασπιστές του Αναβάτου ήταν ένας Κλήμης κι ένας Λίμας. Δεν άργησε να γίνει ένα χάος. Στην πρώτη εκείνη επίθεση σκοτώθηκαν 17 από τους υπερασπιστές του Αναβάτου και περίπου 60 Τούρκοι. Τη νύχτα της ίδιας μέρας οι Τούρκοι αποσύρθηκαν στη θέση Αλωνάκια και άρχισαν να προσεύχονται στον Αλλάχ.
Η κατάσταση των πολιορκημένων ήταν απελπιστική, γιατί οι Τούρκοι οπωσδήποτε θα ξαναχτυπούσαν και η πληροφορία πως είχαν συγκεντρωθεί στη θέση Αλωνάκια το επιβεβαίωνε. Επιπλέον, ο Ανάβατος ούτε τρόφιμα είχε ούτε όπλα, ούτε πυρομαχικά για να συνεχίσει την αντίσταση. Μερικοί πό τους πολιορκημένους επέμεναν να βγουν, αλλά οι υπόλοιποι ήθελαν να μείνουν, σαν δικαιολογία ότι οι Τούρκοι θα τους έσφαζαν. Μαζεύτηκαν τότε ορισμένοι που είχαν πάρει κάποιες πρωτοβουλίες και μελέτησαν την κατάσταση, χωρίς, όμως, να καταλήξουν σε θετικές αποφάσεις. Ο Λυκούργος Λογοθέτης, από την πλευρά του, υποστήριζε πως κάθε αντίσταση θα ήταν μάταιη, αφού δεν είχαν τα μέσα και το καλύτερο ήταν να επιχειρήσουν να φύγουν για να γλυτώσουν την σφαγή. Θεωρούσε ότι η σφαγή ήταν σίγουρη και μόνο αν έμεναν στον Ανάβατο και κατάφερναν να προμηθευτούν τροφές και πολεμοφόδια υπήρχαν ελπίδες να κρατηθεί το κάστρο, να φυγαδευτούν τα γυναικόπαιδα και οι γέροι και να επιτύχουν τελικά μια συνθηκολόγηση με τους Τούρκους. Τελικώς, ο Λυκούργος Λογοθέτης και οι Σαμιώτες στρατιώτες του έφυγαν από τον Ανάβατο πριν ξεκινήσει η δεύτερη επίθεση των Τούρκων, ενώ οι Χιώτες αποφάσισαν να συνεχίσουν την αντίσταση.
Το πρωί της Δευτέρας του Θωμά, 10 Απριλίου του 1822 οι Τούρκοι ριχτήκανε κατά ομάδες και προσπαθούσαν να σκαρφαλώσουν στις πλαγιές από τα ανατολικά και από τα βορεινά για να πατήσουν στο κάστρο. Λίγοι υπερασπιστές, με τα ακόμα πιο λίγα πολεμοφόδια, προσπαθούσαν να κρατήσουν τους Τούρκους στα σημεία εκείνα που υπήρχε ο πιο άμεσος κίνδυνος να πατηθεί το κάστρο.
Έτσι, η μεγαλύτερη προσοχή δόθηκε στο βορεινό μέρος, προς την θέση «Αμόνι», στο «λαιμό» που ο Ανάβατος συνέχεται με το βουνό και οι Τούρκοι βρήκαν σχεδόν αφύλακτο το μέρος του κάστρου προς τα ανατολικά, εκεί που υπήρχε ένα εκκλησάκι ο Ταξιάρχης «του Αγρέλου» όπως το λέγανε, σε αντίθεση με την μεγάλη εκκλησία του Ταξιάρχη. Από εκεί κατάφεραν μερικοί Τούρκοι να μπούνε στο κάστρο. Άλλοι πάλι Τούρκοι μπήκαν από την θέση «Κάτω Κακούϊν» στα νότια του τείχους. Γι’ αυτούς μάλιστα η παράδοση αναφέρει πως τους έμπασε προδοτικά από τον φόβο της κάποια γριά που την έλεγαν Μανταλίνα και ήταν από το Βροντάδο. Αυτή δεν είχε προλάβει να μπει στο φρούριο, και καθώς οι Τούρκοι της υποσχέθηκαν ότι θα έσωζαν αυτήν και τους συγγενείς της, τους υπέδειξε μια κρυφή κλειστή πόρτα. Αυτό, ωστόσο, δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένο. Έτσι, οι υπερασπιστές του Αναβάτου βρεθήκανε στην μέση και η σύγχυση που ακολούθησε παρέλυσε κάθε αντίσταση. Μόνο μερικοί, που είχαν ακόμα κάτι λίγα πυρομαχικά, συνέχισαν την αντίσταση, μέχρι που σκοτώθηκαν σχεδόν όλοι, ενώ οι Τούρκοι βάλανε μαχαίρι και σφάζανε όποιον βρίσκανε, χωρίς διάκριση.
Όσους Έλληνες κατέφυγαν στην εκκλησιά του Ταξιάρχη που δεσπόζει του Αναβάτου, οι Τούρκοι βάλανε φωτιά και τους κάψανε. Το ίδιο έγινε και στην εκκλησία της Παναγιάς. Οι Τούρκοι έπιασαν πολλούς αιχμαλώτους, και συγκεκριμένα όσους μπορούσαν να πουληθούν στα σκλαβοπάζαρα. Άλλοι πάλι χριστιανοί, κυρίως νεαρές κοπέλες, γκρεμιστήκαν από τα βράχια μέσα στην απελπισία τους, ενώ άλλοι προσπάθησαν να βρουν διέξοδο ό,που μπορούσαν. Η φυγή, όμως, από το ύψωμα δεν ήταν εύκολη και μόνο από μεγάλη τύχη σώθηκαν μερικοί. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα του Ζωρζή Καλουτά και του διάκου Καλλίνικου Κρεατσούλα, οι οποίοι κατρακυλώντας στον γκρεμό πιάστηκαν από μια συκιά κι έτσι κατάφεραν να πέσουν με λιγότερα τραύματα στη ρίζα του βουνού και να τραβήξουν για τον κόλπο της Ελίντας, όπου κατάφεραν να σωθούν με κάποιο καΐκι.
Στην είσοδο του χωριού έχει στηθεί μνημείο προς τιμήν των σφαγιασθέντων το 1822 στον Ανάβατο. Εκεί κάθε χρόνο την Κυριακή της Διακαινησίμου πραγματοποιούνται με κάθε επισημότητα εκδηλώσεις τιμής και μνήμης της Σφαγής του Αναβάτου. Τις διοργανώνει η Αντιπεριφέρεια Χίου σε συνεργασία με τον Μορφωτικό Εκπολιστιστικό Σύλλογο Βαρβασίου ο Φάρος.


Πηγές:

1) Αξιωτάκη Ανδρέα Σ., Ο Ανάβατος της Χίου(Ιστορία – Τέχνη – Λαογραφί-
- α), Γ΄ Έκδοση βελτιωμένη, Χίος 1994.
2) Περρή Νίκου Ζ., Η Χίος στην Εθνεγερσία, Χίος 1974.
3) Χανιώτη Ιωάννη Δημ. , Η Χίος του 1822, Αθήναι 1973.
4) Χωρεάνθη Κώστα, Χίος – Τουριστικός Οδηγός, έκδοση Τρίτη, Χίος, χ.χ.
5) Κελεπερτζή Αριστείδη Παν. , Μαθαίνω τον τόπο μου: Χίος – Ψαρά –
Οινούσσες, Χίος 22008.





4o Γυμνάσιο Χίου (Πιλοτικό) Τμήμα: Γ1
Σχολικό Έτος: 2013-2014 Μάθημα: Τοπική Ιστορία
Μαθήτριες: Γεωργούλη Αγγελική, Ελευθερίου Αγγελική, Βαποράκη Ελευθερία, Κλήμη Ανδρονίκη και Παλάβρα Ανδριάννα
Καθηγητής: κ. Καρατζάς Κων/νος (ΠΕ01)


Εργασία Α΄ Τριμήνου

Η Ιερά Μονή του Αγίου Τρύφωνος
στο χωριό Νένητα της νότιας Χίου



 Μονή Αγίου Τρύφωνος Νενήτων.JPG

Η Ιερά Μονή του αγίου Τρύφωνος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το μαστιχοχώρι των Νενήτων. Όντας χτισμένη επάνω στη κορυφή ενός λόφου σκεπασμένου σχεδόν από τα μαστιχόδεντρα και ανοιχτή προς την απέραντη και μαγευτική θάλασσα του Αιγαίου, η Μονή ξεχωρίζει για την ομορφιά και την αγαλλίαση που προξενεί στον επισκέπτη της.
Καθώς το μοναστήρι είναι κτισμένο σε περιοχή κατ’ εξοχήν αγροτική, το Καθολικό του, δηλαδή ο κεντρικός Ναός του, είναι αφιερωμένος στον άγιο Τρύφωνα, ο οποίος είναι προστάτης της γεωργίας και της βλάστησης. Ο άγιος μαρτύρησε στη Νίκαια κατά τον μεγάλο διωγμό του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Δεκίου, ο οποίος διήρκησε από το 249 μέχρι και το 251 μ. Χ.
Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης της Μονής δεν αναφέρεται πουθενά. Ωστόσο, κατά πάσα πιθανότητα, η Μονή ιδρύθηκε τον 17ο αιώνα. Το γεγονός αυτό βεβαιώνει και η προφορική παράδοση των κατοίκων του χωριού Νένητα, που υποστηρίζει ότι οι ίδιοι είναι και οι κτήτορες της Μονής.
Το Καθολικό της Μονής, σύμφωνα με μαρτυρίες περιηγητών, ήταν τον 18ο αιώνα γεμάτο τοιχογραφίες. Η Μονή λειτουργούσε τότε με ιδιόρρυθμο σύστημα. Ο αριθμός των μοναχών ποτέ δεν ξεπέρασε τους δέκα. Αυτοί για να μονάσουν πουλούσαν τις περιουσίες τους και αγόραζαν γύρω από τη Μονή κτήματα. Με αυτόν τον τρόπο η Μονή απέκτησε σημαντική κτηματική περιουσία από μαστιχόδεντρα και ελαιόδεντρα. Αυτά τα καλλιεργούσαν οι μοναχοί για να μπορούν να ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους και στις κτιριακές απαιτήσεις της Μονής.
Σύμφωνα, μάλιστα, με την προφορική παράδοση, πριν από την ίδρυση του Δημοτικού Σχολείου στα Νένητα λειτουργούσαν στη Μονή του αγίου Τρύφωνος τμήματα, όπου τα παιδιά του χωριού και των γύρω περιοχών μάθαιναν τα πρώτα τους γράμματα.
Ο σεισμός του 1881 συνέβαλε στην καταστροφή της Μονής. Κατόπιν αυτή αναστηλώθηκε μερικώς με προσπάθειες των κατοίκων του χωριού. Ωστόσο, δεν υπάρχουν μαρτυρίες για τον αν ήρθαν πάλι μοναχοί και αν η Μονή ξαναλειτούργησε.
Στις αρχές του 20ου αιώνα η Μονήπαραχωρήθηκε σε μια ομάδα τριών μοναχών, που είχαν έρθει από την Κύπρο και ζητούσαν χώρο για να μονάσουν. Αυτοί ήταν τρία αδέρφια, οι ιερομόναχοι Κύριλλος και Νήφωνας και ο μοναχός Ιερεμίας. Με την παρουσία εκείνων των μοναχών, το μοναστήρι του αγίου Τρύφωνα, άρχισε να παίρνει και πάλι ζωή, τα κελιά ανακαινίστηκαν, το Καθολικό επισκευάστηκε και άρχισε να λειτουργείται.
Το μοναστήρι με τους τόσους καρπούς, που έστελνε ο Θεός στα κτήματα που είχαν αρχίσει να καλλιεργούν οι μοναχοί, έγινε πηγή για έργα ευποιΐας και αλτρουϊσμού. Ο παπα-Κύριλλος έστελνε μέσα σε σάκκους, για να μην φαίνονται, τρόφιμα, ρούχα και χρήματα σε κάθε αναξιοπαθούντα και έχοντα ανάγκη συνάνθρωπό του.
Επίσης, οι μοναχοί εργάστηκαν άοκνα και έκτισαν καινούρια κτίρια στη Μονή. Κατασκεύασαν δύο δεξαμενές νερού(φουντάνες), καθώς και ένα μεγάλο κελάρι για τη συγκέντρωση του λαδιού από τα δικά τους ελαιόδεντρα. Μέχρι και σήμερα συναντώνται σε πολλούς Ναούς της Χίου πολλές εικόνες που ιστορηθήκαν από τους μοναχούς της Μονής Κύριλλο και Νήφωνα. Η παράδοση του χωριού διασώζει ότι το νενητούσικο σταφύλι, που ευδοκιμεί στον κάμπο των Νενήτων, είναι εκείνο που έφεραν οι μοναχοί από την Κύπρο.
Ο πάπας Κύριλλος υπήρξε ένας από τους πιο φλογερούς Έλληνες πατριώτες αμέσως μετά την κατάληψη της Χίου από τους Γερμανούς το 1941. Ήταν από τους πρώτους που κατατάχθηκε στην ενεργό αντίσταση στον ξένο κατακτητή. Έκρυβε στην Μονή και από εκεί φυγάδευε, όσους Έλληνες επιθυμούσαν να δραπετεύσουν προς την Μικρά Ασία.Λέγεται μάλιστα ότι εκείνος ήταν που πρόσφερε καταφύγιο και στον μεγάλο ήρωα της Εθνικής Αντίστασης στο νησί της Χίου, Ιάσωνα Καλαμπόκα, όταν εκείνος αποβιβάστηκε στις ερημικές ακτές της Βοκαριάς.
Το μοναστήρι του αγίου Τρύφωνος έμεινε οργανωμένο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’50. Με τη σταδιακή όμως αποδημία των αδελφών της Μονής, σιγά-σιγά ο αριθμός τους λιγόστευε. Η λειτουργία του μοναστηριού σταμάτησε όταν ο παπα-Κύριλλος πέθανε. Τότε, η Μονή πέρασε στη δικαιοδοσία της Κοινότητας Νενήτων και σ’ αυτήν εξακολουθεί να ανήκει μέχρι και σήμερα.
Από την μεγάλη κάποτε κτηματική περιουσία της Μονής, της έχουν απομείνει σήμερα γύρω στα εξήντα στρέμματα καλλιεργήσιμης γης. Μεγάλη πανήγυρη τελείται στη Μονή κάθε χρόνο στις 1 Φεβρουαρίου, την ημέρα που η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά την μνήμη του αγίου Τρύφωνα.
Η Μονή στις μέρες μας είναι περιτριγυρισμένη με σιδερένιο κιγκλίδωμα πάνω από το χαμηλό χτιστό περίβολο και όμοια πλατειά αυλόθυρα. Από το κτηριακό συγκρότημά της ξεχωρίζει το Καθολικό. Το Τέμπλο του είναι παλαιό με εικόνες περίεργης τεχνοτροπίας, τις οποίες έχει φιλοτεχνήσει ο Νενητούσης ερασιτέχνης αγιογράφος Δημήτρης Γιαννούδης.
Στη νότια πλευρά του Καθολικού είναι προσκολλημένο χτίσμα, που επικοινωνεί με άνοιγμα προς το Ναό και μοιάζει σαν δεύτερος Ναός. Πολλές φορές χρησιμοποιείται και ως Πρόναος. Άλλα κτίρια στην Μονή είναι η Τράπεζα που χρησιμεύει ως ξενώνας και το Αρχονταρίκι στο οποίο δεσπόζει η φωτογραφία των τριών μοναχών Κυρίλου, Νήφωνος και Ιερεμίου. Κοντά στο περιτείχισμα προς την ανατολική πλευρά βρίσκεται το Οστεοφυλάκιο που κατασκευάστηκε με δαπάνες της Μαρίας Κουφούδη Κεφαλά στις 30 Μαρτίου του 1881. Πολλά, τέλος, κελλιά μοναχών βρίσκονται υπό ανακαίνιση, ενώ άλλα κτίζονται από την αρχή.












Πηγές:

1) Ανδρεάδου Ιωάννου Μ. , Αρχιμανδρίτου, Ιστορία της εν Χίω Ορθοδόξου
Εκκλησίας, Τόμος Α΄, Αθήνα 1997, σσ. 306-307.
2) Χωρεάνθη Κώστα – Τσικριτέα Χωρεάνθη Ελένης, Χίος Ημερολόγιο 1972,
χ. ά. σ.
3) Χαλκιά – Στεφάνου Πόπης, Τα μοναστήρια της Χίου, Αθήναι 2003, σσ.
189-193.
4) http://naoschios.blogspot.gr/2010/04/blog-post_7122.html







Χρονολογίες και γεγονότα σταθμοί στην ιστορία της Χίου στα Νεότερα χρόνια (1912 - σήμερα)























Χρονολογίες και γεγονότα σταθμοί στην ιστορία της Χίου στα Οθωμανικά χρόνια (1566-1912 μ. Χ.)























Βιβλίο για την Παλαιοχριστιανική Βασιλική του Αγίου Ισιδώρου (Κατακόμβη) στην περιοχή του Νοσοκομείου της πόλης της Χίου από τους μαθητές του τμήματος Γ1 του στο 4ου Γυμνασίου Χίου (Πιλοτικό)


 Ισίδωρος Χίου 454.jpgβ

 Ισίδωρος Χίου 455.jpg


Οι μαθητές του τμήματος Γ1 του σχολείου μας εκπόνησαν κατά τη διάρκεια του Β΄ Τριμήνου του σχολικού έτους 2013–2014 στα πλαίσια του μαθήματος της Τοπικής Ιστορίας ένα σε εκλαϊκευμένη μορφή και σε απλή από όλους κατανοητή γλώσσα γραμμένο 32 σελίδων βιβλίο με την καθοδήγηση των Θεολόγων Καθηγητών τους κ. Μπεκριδάκη Δημητρίου και Καρατζά Κωνσταντίνου. Το αποτέλεσμα της συλλογικής προσπάθειας των παιδιών έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό που υπήρχε στην χιακή εκκλησιαστική ιστοριογραφία. Για πρώτη φορά συντάχθηκε αυτοτελές βιβλίο, που αφορά την Παλαιοχριστιανική Βασιλική του Αγίου Ισιδώρου (Κατακόμβη), η οποία είναι παρεκκλήσιο του Ιερού Ναού της Ζωοδόχου Πηγής Λέτσαινας. Γι’ αυτήν μέχρι σήμερα υπήρχαν σποραδικές μόνο αναφορές σε διάφορα συγγράμματα, άρθρα χιώτικων εφημερίδων και περιοδικών.
Από τις βιβλιογραφικές αυτές αναφορές και από δύο ημίωρης διάρκειας συνεντεύξεις που πήραν από τον π. Ιωάννη Τσιμούνη, εφημέριο του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Λέτσαινας, άντλησαν οι μαθητές το απαραίτητο υλικό για τη σύνταξη της εργασίας τους. Αξίζει να αναφέρουμε ότι, η ενασχόληση με το Ναό του Αγίου Ισιδώρου ήταν επιλογή των ιδίων των παιδιών, μιας και τα περισσότερα κατοικούν στη γειτονιά που είναι κτισμένος ο Ναός.
Την εκτύπωση και βιβλιοδεσία των βιβλίων ανέλαβε ο εκδοτικός οίκος «άλφα πι» του Γιάννη Ν. Παληού.
Όσον αφορά τώρα στο κόστος έκδοσης αυτό καλύφθηκε από το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του Ιερού Ναού Ζωοδόχου Πηγής Λέτσαινας και από τον Σύλλογο Γονέων του Σχολείου μας. Όλους τους παραπάνω τους ευχαριστούμε θερμά. Τα βιβλία θα διατεθούν δωρεάν στους μαθητές του τμήματος Γ1 του σχολείου μας, σε εκπαιδευτικούς και σε Βιβλιοθήκες του νησιού μας.
Είμαστε βέβαιοι ότι η παρούσα ομαδική εργασία θα αποτελέσει παράδειγμα και πηγή έμπνευσης και θα ενθαρρύνει κι άλλες τέτοιου είδους μαθητικές δράσεις, που αποσκοπούν στη διατήρηση της παράδοσής μας και στην ευαισθητοποίηση των χιωτόπουλων για τα μνημεία του τόπου τους. Θα συμβάλει στην ενίσχυση των προσπαθειών που γίνονται για την προβολή της ιστορικής παράδοσής του νησιού μας και το άνοιγμα του δημοσίου σχολείου στην κοινωνία. Θα αποτελέσει, επίσης, πολύτιμο εκπαιδευτικό υλικό για τυχόν επίσκεψη που θα πραγματοποιήσουν σχολείατης Χίου, και όχι μόνο, στον εν λόγω Ιερό Ναό.
Μπεκριδάκης Δημήτριος Θεολόγος Καθηγητής ΜΑ Θρησκειολογίας
Κων/νος Γεωργ. Καρατζάς Θεολόγος Καθηγητής ΜΑ Ιστορίας
























Σχολ. έτος 2014-2015

ΤΜΗΜΑ Γ2

Σας συστήνουμε τη Χίο!